Ana səhifə

Z polszczyzną za pan brat materiał do konkursu ogólnozakładowego opracowanie mgr andrzej tomczyk zakres użycia litery ó


Yüklə 353.77 Kb.
səhifə8/8
tarix17.06.2016
ölçüsü353.77 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Pisownia przyimków złożonych


Przyimki złożone z samych przyimków pisze się łącznie, np.

ponad, popod, poprzez, spomiędzy, spod, sponad (Sponad gór świeciło słońce, por. niżej), spoza, sprzed, znad, zza,

ale: Z ponad (= z więcej niż) stu dwudziestu kandydatek do konkursu Miss Polonia tylko dziesięć przeszło do finału.



 

Pisownia wyrazów z przedrostkami



a- anormalny, apolityczny, aspołeczny, ateizm;

anty- antyfeminista, antynarkotyczny, antynikotynowy, ale: anty-Platon,

archi- archidiakon, archikatedralny;

arcy- arcybanalny, arcybiskupstwo, arcyksiążęcy, ale: arcy-Polak,

bez- bezpłatnie, bezpretensjonalny, bezradność, bezsenność, beztroska, bezzwłoczny;

beze- bezecnie, bezecny;

do- dobrnąć, docelowy, dogłębny, dokładka, dokształcić, dorzecze;

eks- ekskierowniczka, eksmąż, eksminister, eksprzewodniczący (por. uwagę na końcu zestawienia), ale: eks-Polak,

ekstra- ekstraklasa, ekstranowoczesny;

hiper- hiperdźwiękowy, hiperinflacja, hiperpoprawność;

infra- infradźwiękowy, infrastruktura;

kontr- kontrreformacyjny, kontrtytuł;

maksi- maksispódnica, maksisukienka;

midi- midipłaszczyk, midispódnica;

między- międzyludzki, międzyzwiązkowy, międzyżebrze;

mini- miniparasol, minirecenzja, minirozmówki, minispódniczka;

na- napisać, naprzeciw, naskórek, nastrojowy, nastawka;

nad- nadgniły, nadodrzański, nadsztygar, nadużywać, nadżerka, nadżółkły;

nade- nadebrać, nadedrzeć, naderwać, naderżnąć;

o- ochłodzenie, ochrypnąć, ochrzczony, okruszyna;

od- odbiorca, odgrodzić, odpłatność, odpowiedzialny, odseparowany, odświętny;

ode- odebrać, odedrzeć, odegrać, odetkać, odezwać się;

około- okołoksiężycowy, okołorównikowy, okołobudżetowy, okołosłoneczny, okołoziemski;

pan- panamerykański, paneuropejski, panslawizm;

po- pobernardyński, pobłądzenie, pobratymiec, pociąć, pochwalić, pogrobowiec, pokątnie;

pod- podbramkowy, podchodzić, podchorąży, podchwytliwie;

pode- podebrać, podeschnięcie, poderwać, podetrzeć;

ponad- ponadczasowo, ponaddźwiękowy, ponadetatowy, ponadpaństwowy, ponadplanowo, ponadplemienny, ponadto, ponadtysiącletni;

post- postimpresjonizm, postkolonialny, postkomunistyczny, postpenitencjarny, ale: post-Jugosłowianin,

poza- pozabiblijny, pozakulisowy, pozaksięgowy;

przeciw- przeciwciało, przeciwdziałać, przeciwuczuleniowy, przeciwwaga, przeciwzawałowy;

przed- przedhistoryczny, przedmałżeński, przedmecz, przedzamcze, przedzawałowy, w przeddzień;

przede- w przededniu;

przy- przyrumienić, przysłówek, przystrzyc, przyśpiewka, przyziemnie;

pseudo- pseudoartysta, pseudoarystokrata, pseudofilozoficzny, ale: pseudo-Rosjanin,

super- superarbiter, superczuły, superforteca, ale: super-Europejczyk,

śród- śródlądowy, śródpiętro, śródskórnie, śródtytuł, śródziemnie;

u- ukłuć, ukrwienie, ukwiecony, umniejszać, upiłować, urwać, uśmiech;

ultra- ultrafiolet, ultrakrótki, ultraradykalny, ale: ultra-Azjata,

w- wciągnąć, wcierać, wgniecenie;

we- wemknąć się, wepchnięcie, wewnętrznie, wewnętrzny, wezwać;

wice- wicekanclerz, wicekonsul, wicekrólestwo, wiceprezydent, wiceprzewodnicząca;

wokoło- wokołoziemski, wokołomarsjański, wokołosłoneczny;

wokół- wokółksiężycowy, wokółziemski;

z- zgasić, zgwałcić, znormalizowany, zwapnienie;

za- zabłądzić, zabudować, zaczarowany, zaćmienie, zatwierdzający, zatrzaska, zażądać;

ze- zeschły, zespolić, zeszlachetnieć, ześlizg, zewsząd.

Pisownia wyrazów z przedrostkami


 W języku polskim wszystkie przedrostki — rodzime i obce — pisze się łącznie z wyrazami pospolitymi, np.

UWAGA 1: Łączna pisownia przedrostka eks- (= były) została niedawno wprowadzona przez Komisję Kultury Języka.

UWAGA 2: Należy odróżnić przedrostek około- (= wokół czegoś, w pobliżu czegoś, dotyczący czegoś), pisany z drugim członem wyrazu zawsze łącznie, np. okołorównikowy, od partykuły około (= mniej więcej, w przybliżeniu), pisanej z następującym po niej przymiotnikiem lub przysłówkiem rozdzielnie, np. około godzinny postój, około dwuipółgodzinny wykład, ceny paliwa wzrosły około trzykrotnie.

 

Pisownia partykuł -że, -ż, -li, -ć


 Pisownia partykuł -że, , jest łączna: chodźże, wracajże, chodźmyż, wracajmyż, gdzież, pókiż, jakaż, któż, kiedyż, czemuż, tenże, tamże, boć, toć, ponoć.

Pisownia partykuły -li (= czy) jest łączna: Znaszli ten kraj, gdzie cytryna dojrzewa? (Mickiewicz), Chceszli wiedzieć, jaki demon czy bóg porwał cię w powietrze? (Kossak-Szczucka), Bartkali to wina czy twoja?, Nie wiedział, rychłoli skończy pracę w ogródku.

Li (= wyłącznie, jedynie, tylko, też) w połączeniu li tylko pisze się osobno: Nazwiska Jego pozwoliłem sobie użyć (...) li tylko dla reklamy niniejszego felietonu (Kisiel).

 

Pisownia rozdzielna cząstek bym, byś, by, byśmy, byście po nieosobowych formach czasownika:


a) po bezokolicznikach, np.

Skończyć by już warto tę budowę.

Pożyczyć byśmy mogli jacht.

b) po wyrazach o funkcji czasownikowej: można, niepodobna, trzeba, warto, wolno, np.



Można by to kupić.

Niepodobna by było go nie zaprosić.

Trzeba by pójść wreszcie do kina.

Wolno by było tam wejść.

Warto by było wybrać się na jakąś wycieczkę.

c) po formach bezosobowych zakończonych na -no, -to, np.



Zbrodnię odkryto by później.

Zamknięto by okna.

Zrobiono by to wcześniej.

Zastąpiono by dyżurnych.

d) po wyrazach: winien, powinien, np.



Dawno już winien byś przeprosić mamę.

Powinni byście mu pomóc.

Powinna byś już wyjechać na wakacje.

 

Pisownia końcówek -(e)m, -(e)ś, -(e)śmy, -(e)ście


 Bez względu na to, po jakiej części mowy występują końcówki -(e)m, -(e)ś, -(e)śmy, -(e)ście, pisze się je zasadniczo łącznie:

pisałam, nauczyłeś się, zatrzymaliśmy się;

 

Pisownia rozdzielna cząstek bym, byś, by, byśmy, byście po nieosobowych formach czasownika:


a) po bezokolicznikach, np.

Skończyć by już warto tę budowę.

Pożyczyć byśmy mogli jacht.

b) po wyrazach o funkcji czasownikowej: można, niepodobna, trzeba, warto, wolno, np.



Można by to kupić.

Niepodobna by było go nie zaprosić.

Trzeba by pójść wreszcie do kina.

Wolno by było tam wejść.

Warto by było wybrać się na jakąś wycieczkę.

c) po formach bezosobowych zakończonych na -no, -to, np.



Zbrodnię odkryto by później.

Zamknięto by okna.

Zrobiono by to wcześniej.

Zastąpiono by dyżurnych.

d) po wyrazach: winien, powinien, np.

 

Pisownia łączna partykuły nie z rzeczownikami:


niebezpieczeństwo, niechrześcijanin, niecierpliwość, niedopuszczenie, niedyskrecja, niefizyk, niekapitalista, nienaturalność, niepokój, nieszczęście, niezdyscyplinowanie, nieziemskość, niezorganizowanie, nieżyciowość,

ale: nie-Polak, nie-Aleksandrostwo, nie-Europejczycy, nie-Nigeryjka,

ale: nie chrześcijanin, lecz muzułmanin.

Pisownia łączna partykuły nie:


Z imiesłowami przymiotnikowymi (czynnymi i biernymi), niezależnie od tego, czy użyte są w znaczeniu przymiotnikowym (zob. przykłady oznaczone literą a), czy czasownikowym (zob. przykłady oznaczone literą b), np.

(a) nieoceniony pracownik (= bezcenny, zasługujący na najwyższą ocenę), ale także:

(b) obraz nieoceniony jeszcze przez jury konkursu (= taki, którego nie oceniono);

(a) nieopisane trudności (= niedające się opisać), ale także:

(b) kraje nieopisane w podręczniku (= takie, których nie opisano);

(a) Matka Boska Nieustającej Pomocy, ale także:

(b) W Tatrach padał śnieg nieustający od tygodnia;

(a) Przyśnił mi się mój nieżyjący ojciec, ale także:

(b) Człowiek nieżyjący obecnie w Japonii nie zna grozy trzęsień ziemi.

Gdy imiesłów użyty jest w znaczeniu czasownikowym, dopuszczalne jest jednak stosowanie pisowni rozdzielnej.

WYJĄTKI: Zawsze stosuje się pisownię rozdzielną:

a) w wyraźnych przeciwstawieniach, np.



nie leżący, ale siedzący; nie leżący, lecz siedzący; nie leżący, tylko siedzący; siedzący, a nie leżący;

b) w konstrukcjach, których ośrodkiem jest spójnik ani lub ni (np. nie piszący ani nie czytający), czasem powtórzony (np. ani nie piszący, ani nie czytający).

UWAGA: Podane zasady dotyczące pisowni zaprzeczonych imiesłowów przymiotnikowych są nowością w polskiej ortografii. Oparte są na uchwale Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN z dnia 9 grudnia 1997 r. Dotychczasowe przepisy kazały pisać rozdzielnie imiesłowy użyte czasownikowo, a łącznie imiesłowy użyte przymiotnikowo.

Choć nowa zasada dopuszcza jako oboczną rozdzielną pisownię imiesłowów w użyciu czasownikowym, w niniejszym słowniku zapisaliśmy wszystkie zaprzeczone imiesłowy przymiotnikowe w pisowni łącznej.

 

Pisownia rozdzielna partykuły nie przed czasownikami:


nie chcieć, nie odbyć, nie zrywać, nie jestem, nie jedzie, nie telefonowałem, nie zawiadomiła, nie świeciło, nie świeciłabym, nie zaskoczyłby, nie przeszkadzaj, nie roznoś, niech nie krzyczy, Janka nie ma w domu, Janek nie ma tej książki, nie wypadało się śmiać.

Ta reguła odnosi się również do czasowników, które bez przeczenia nie mają inne znaczenie:



nie dojadać (= głodować, oszczędzać na jedzeniu); dojadać (= kończyć jedzenie)

nie dopisywać (np. o apetycie); dopisywać (od: pisać)

nie dostawać (= nie otrzymywać, brakować); dostawać (= otrzymywać)

nie dosypiać (= spać krócej, niż się powinno); dosypiać (= śpiąc, dotrwać do pewnego czasu).

Reguła odnosi się również do czasownika nie omieszkać:



Nie omieszkaj (= nie zaniedbaj) iść do lekarza,

a także do używanego w środowisku prawniczym nie omieszkać stawiennictwa (= nie stawić się gdzieś).

WYJĄTKI: Czasowniki utworzone od rzeczowników z przedrostkowym nie, np. niepokoić (od: niepokój), niewolić (od: niewola), a także czasowniki niedomagać, niedowidzieć, nienawidzić.

Pisownia niedosłyszeć lub nie dosłyszeć zależy od znaczenia:



Mój ojciec od kilku lat niedosłyszy (= słabo słyszy),

Stenotypistka nie dosłyszała (= nie usłyszała) ostatniego słowa.

UWAGA: Rozdzielna pisownia wyrazu nie dostawać (= brakować) została wprowadzona przez Komisję Kultury Języka PAN .

  

Pisownia rozdzielna partykuły nie przed przymiotnikami i przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym:


nie lepszy, nie najlepszy;

nie łatwiejszy, nie najłatwiejszy;

nie gorszy, nie najgorszy;

nie lepiej, nie najlepiej;

nie łatwiej, nie najłatwiej;

nie gorzej, nie najgorzej.

UWAGA: W pewnych, ściśle określonych wypadkach piszemy jednakże to przeczenie łącznie z formami stopnia wyższego i najwyższego przymiotników i przysłówków. Sytuacja taka zachodzi wówczas, kiedy przymiotnik lub przysłówek z partykułą nie oznacza nie zwykłe zaprzeczenie przymiotnika bądź przysłówka podstawowego, lecz jego wyraźną cechę przeciwstawną lub jeżeli przymiotnik czy też przysłówek bez partykuły nie w ogóle nie występuje. Przymiotniki i przysłówki tego rodzaju rozpoznajemy po tym, że cząstka naj- jako wykładnik stopnia najwyższego występuje w nich przed partykułą, a nie po partykule nie, np.



niegrzecznyniegrzeczniejszynajniegrzeczniejszy,

niedołężnyniedołężniejszynajniedołężniejszy,

niegrzecznieniegrzeczniejnajniegrzeczniej,

niedołężnieniedołężniejnajniedołężniej.

Formy typu niegrzeczniejszy, najniegrzeczniejszy oznaczają: ‘bardziej niegrzeczny’, ‘najbardziej niegrzeczny’; formy zaś typu nie grzeczniejszy, nie najgrzeczniejszy: ‘nie jest grzeczniejszy’, ‘nie jest najgrzeczniejszy’. Taka sama uwaga odnosi się do przysłówków.

 

Pisownia rozdzielna partykuły nie przed przysłówkami wtedy, gdy partykuła nie jest nie tylko zaprzeczeniem, ale też wprowadza przeciwstawienie:


nie dobrze, ale wspaniale;

nie źle, lecz dobrze;

nie mądrze,


 

Pisownia nazw miejscowości typu Bielsko-Biała, Świeradów-Zdrój, Warszawa-Śródmieście


Jeśli nazwa miejscowa składa się z dwu lub więcej członów rzeczownikowych, które wspólnie identyfikują jednostkę administracyjną lub/i geograficzną, a więc miejscowość lub jej część, stosuje się łącznik, np.

Jaworzno-Szczakowa, Kalwaria-Lanckorona, Konstancin-Jeziorna, Lądek-Zdrój, Busko-Zdrój, Kraków-Płaszów, Wrocław-Nowy Dwór, Katowice-Bogucice.

UWAGA 1: To zalecenie jest zgodne z „Wykazem urzędowym nazw miejscowości w Polsce”, a funkcja łącznika przyczynia się do względnie jednolitego traktowania nazw o różnej genezie.

UWAGA 2: Nie piszemy z łącznikiem nazw miejscowych, w których pierwszym członem są wyrazy: Kolonia, Osada, Osiedle, np. Kolonia Ostrów, Osada Konin, Osiedle Wilga.


 

Pisownia z łącznikiem dwuczłonowych rzeczowników typu laska-parasol, kupno-sprzedaż, cud-dziewczyna 


Z łącznikiem pisze się zestawienia rzeczownikowe o członach równorzędnych, które oznaczają równoważne cechy lub funkcje osoby lub przedmiotu, np. fryzjerka-kosmetyczka to osoba wykonująca równocześnie dwa zawody wyznaczone członami zestawienia, laska-parasol to przyrząd pełniący równorzędnie funkcje laski i parasola.

W rzeczownikach złożonych z dwóch różnych członów znaczeniowo nierównorzędnych piszemy wyjątkowo łącznik wtedy, gdy kolejność tych członów została przestawiona, np. herod-baba, cud-dziewczyna, czar-ziele, cud-dieta. Coraz więcej takich konstrukcji pojawia się w polszczyźnie pod wpływem języka angielskiego. Ich pisownia jest niejednolita, dlatego każdy przykład należy traktować indywidualnie i sprawdzać w słowniku.



Pisownia połączeń wyrazowych z członami niby-, quasi-


W połączeniach tych stosuje się łącznik, np.

niby-człowiek, niby-artysta, niby-gotyk, niby-Francuz, niby-Amerykanin, niby-orientalny, niby-ludowy, niby-romantycznie, quasi-deficyt, quasi-nauka, quasi-opiekun, quasi-Polak, quasi-umysłowy.

UWAGA 1: Niby w terminach przyrodniczych pisze się łącznie, np. nibybłona, nibykłos, nibytorebka, nibyliść, nibynóżki, nibyjagoda.

UWAGA 2: Należy odróżnić cząstkę niby-, pisaną z łącznikiem, wskazującą na pozory bycia kimś lub czymś innym, np. niby-demokratyczny (= pozornie demokratyczny) — od przyimka niby (pisanego rozłącznie), występującego w funkcji porównawczej: miękki niby gąbka, postać niby nieznajoma, ale głos nieobcy.

 

Reguły skracania wyrazów - oznaczanie liczby mnogiej 


Dla oznaczenia liczby mnogiej stosujemy skróty podwojone. W tym celu skróty jednoliterowe łączymy, stawiając na końcu kropkę, np.

oo. (= ojcowie), pp. (= państwo), ss. (= strony, siostry, synowie);

skróty dłuższe powtarza się i po każdym z nich stawia kropkę, np.



prof. prof. (= profesorowie), dyr. dyr. (= dyrektorzy), kol. kol. (= koledzy).

W przypadkach zależnych zarówno w liczbie pojedynczej, jak i liczbie mnogiej nie dodajemy końcówek fleksyjnych, np.



Z prof. (= profesorem) Kowalskim pojechaliśmy na konferencję do Paryża;

Informacja dla prof. prof. (= profesorów) Kowalskiego i Nowaka.

UWAGA: Skróty mgr, dr, prof., inż. itp. stawiamy tylko przed nazwiskami i nie używamy ich jako samodzielnych wyrazów.

 

Reguły skracania wyrazów - użycie kropki


Nie stawia się kropki po skrótach składających się z pierwszej i ostatniej litery wyrazu skróconego, jeśli ten skrót użyty jest w mianowniku, np.

dr (= doktor), nr (= numer), wg (= według).

Również nie stawia się kropki po skrótach składających się z pierwszej i ostatniej litery oraz jednej z liter środkowych oznaczających spółgłoskę, np.



mgr (= magister), mjr (= major), płk (= pułkownik).

Stawia się kropkę, jeśli tego typu skrót użyty jest w innym niż mianownik przypadku, np.



Podaj to dr. Nowakowi. Nie zdałem egzaminu u dr. Nowaka. Byłem na spotkaniu z mgr. Kwiatkowskim. Wyrażał się dobrze o płk. Kowalskim. Czytałem ten artykuł w drugim nr. „Poradnika Językowego”.

Zamiast stawiania kropki po skrótach w przypadkach zależnych możemy je zapisać w takiej formie:



Podaj to drowi Nowakowi. Nie zdałem egzaminu u dra Nowaka. Byłem na spotkaniu z mgrem Kwiatkowskim. Wyrażał się dobrze o płku Kowalskim. Czytałem ten artykuł w 2. nrze „Poradnika Językowego”.

Po skrótach tego rodzaju odnoszących się do kobiet kropki nie stawiamy, np.



Podaj to dr Nowak. Nie zdałem egzaminu u dr Nowak. Byłem na spotkaniu z mgr Kwiatkowską.

Dla oznaczenia liczby mnogiej zapisujemy skrót dwa razy bez stawiania kropek, np.



dr dr (= doktorowie), mgr mgr (= magistrzy), mjr mjr (= majorowie).

UWAGA: Skróty te możemy zapisać także w takiej formie: drowie, drzy (= doktorowie, doktorzy), mgrzy, mgrowie (= magistrzy, magistrowie), mjrowie (= majorowie).

W przypadkach zależnych albo używamy form typu drów, mjrach, albo stawiamy kropkę po każdym skrócie (i nie oddzielamy tych skrótów przecinkiem), np.

 

Skrótowce zakończone na T i Ł


Skrótowce zakończone na T i Ł przybierają w odmianie następujące postaci: GOT, GOT-u, o Gocie; LOT, LOT-u, o Locie; NOT, NOT-u, o Nocie; ZIŁ, ZIŁ-u, o Zile. W miejscowniku wielką literę piszemy tylko na początku, a końcówki fleksyjnej nie oddzielamy od tematu łącznikiem.

 




1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət