Ana səhifə

Z polszczyzną za pan brat materiał do konkursu ogólnozakładowego opracowanie mgr andrzej tomczyk zakres użycia litery ó


Yüklə 353.77 Kb.
səhifə2/8
tarix17.06.2016
ölçüsü353.77 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Połączenia literowe kie, ke, gie, ge


Zgodnie z wymową ogólnopolską zarówno w wyrazach rodzimych, jak i zapożyczonych, ale od dawna już przyswojonych, piszemy połączenia literowe kie, gie, np.

Algier, angielski, bagienny, bukiet, ceregiele, cyngiel, Giedymin, giełda, Giewont, higieniczny, igielnik, Jagiełło, kiedyś, kieliszek, kiełznać, kiermasz, kierownik, kieszonkowiec, kręgiel, krokiet, krótkie, magiel, nagie, ogień, ogier, okienko, Olgierd, pakiet, pręgierz, progiem, sukienny, szwagier, śląskie, Walgierz, żagiel, Żegiestów.

W wyrazach zapożyczonych mniej przyswojonych obowiązuje zgodna z wymową ogólnopolską pisownia ke, ge, np.



keczup, marketing, doker, dżokej, hokej, poker, spiker, kelner, legendarny, agent, wegetacja, hegemon, geriatra, wegetarianizm.

Piszemy ke również w terminach naukowych, np.



keloid, kefalometria, kelwin, kenozoik, ketmia.

Zawsze ge piszemy w zapożyczeniach grecko-łacińskich zaczynających się na geo-, gen-, np.



geografia, geometria, geopolityka, geostrefa, generalia, generator, genetyka, generalizować.

 

Połączenia literowe ks, gz oraz zakres użycia litery x


W większości wyrazów połączenia literowe ks, gz piszemy zgodnie z wymową, np.

tekstologia, ksenofobia, ekscerpcja, ekspiacja, ekstaza, ekspresja, maksymalny, maksimum, ekspertyza, eksperyment, kserokopia, aneks, indeks, paradoksy, egzegeza, egzemplifikacja, egzaminator, egzoderma, egzystować, egzosfera.

Dawniej dla oznaczenia tych połączeń liter była używana litera alfabetu łacińskiego — x. Dziś zasięg jej użycia ograniczony jest do:

a) oznaczania każdej nieznanej wielkości matematycznej lub zmiennej niezależnej, np. oś x-ów, 5x, xy, oraz wszelkich nieznanych obiektów, osób, wielkości — x razy, miasto X, pan X;

b) nazwisk polskich pisanych w ten sposób od dawna, np. Axentowicz, Axer;

c) obcych nazw własnych osobowych i miejscowych, jeśli występują w pisowni oryginalnej, np. Maxwell, Huxley, Oxford (częściej jednak Oksford);

d) rodzimych skrótowców, głównie będących nazwami firm związanych z eksportem, np. Stalexport, Hortex, Rolimpex, Budimex. W przypadkach zależnych w miejsce x kończącego wyraz piszemy połączenie liter ks, np. Horteksu, Budimeksie, wymiana taka zachodzi również w obcych nazwach własnych:

— imionach, np. Max (von Sydow) — Maksa (von Sydowa);

— nazwiskach, np. Hendrix — z (Jimim) Hendriksem;

nazwach geograficznych, np. Halifax (miasto) — do Halifaksu;

— oraz w wyrazach pospolitych, np. fluidexfluideksu, cardox — o cardoksie;

e) nazw leków, np. oxeladin, madroxin, hydroxizin, maalox.

   

Połączenie literowe rż


Niewielka grupa wyrazów zarówno rodzimych, jak i obcych zawiera grupę spółgłosek , którą zapisujemy zgodnie z wymową: dzierżawa, drżenie, marża, skarżyć, dzierżyć, sierżant, szarżować i pochodne.

Jedynie czasownik rżnąć (piłą, nożem) ma pisownię i wymowę dwojaką: obok zapisu oderżnął, porżnął, urżnął występuje oderznął, porznął, urznął itp.; nie ma to jednak wpływu na znaczenie omawianego czasownika.

UWAGA: Odrębną pisownię i odrębne znaczenie ma czasownik żąć, żnie (zboże).Więcej zasad...

 

Literę ż piszemy, gdy:


a) następują wymiany głoskowe:

ż — g    nadproże — próg, książka — księga, uważny — uwaga

ż — dz    księża — księdza, mosiężny — mosiądzu

ż — h    drużynowy — druh, Sapieżyna — Sapieha

ż — z    zamrażarka — mrozu, mażę — mazać, włażę — włazu

ż — ź    zagrożenie — groźny, duży — duzi, wożą — wozić

ż — s    boży — boski, mężny — męski, węższy — wąski, książę — księstwo;

b) występuje ona po literach r, l, ł: drżenie, rżeć, ulżyć, łże;

c) wchodzi w skład partykuły -że lub tworzy partykułę , np. niemalże, skończże, weźże, jakże, takoż, jakiż;

d) występuje po literze n w wyrazach zapożyczonych, np. aranżacja, branżowy, rewanżysta;

e) występuje w następujących wyrazach rodzimych i w formacjach od nich pochodnych: gżegżółka, mżawka, piegża.

Ponieważ litera ż występuje w wielu wyrazach zarówno rodzimych, jak i obcych, wątpliwości co do ich pisowni należy rozstrzygać za pomocą słownika.

  

Połączenie liter rz piszemy, gdy:


a) następuje wymiana głoskowa rz — r, a w nielicznych przypadkach rr — rz, np.

marzec — marca, dworzec — dworca, dobrze — dobry, mierzyć — miara, wierzyć — wiara, przysporzyć — sporo;

Nawarra — w Nawarze, Canberra — w Canberze, Somosierra — w Somosierze, durra — o durze, kamorra — o kamorze, mirra — o mirze, sierra — o sierze;

b) występuje ono w zakończeniach:



-erz, -arz:    fałszerz, harcerz, pasterz, kołnierz, brukarz, dekarz, pisarz, ślusarz, tokarz, masarz (= pracownik masarni), instruktarz (= książka z instrukcjami) — w tej grupie występują wyjątki typu masaż (= masowanie), instruktaż (= szkolenie, instruowanie), metrampaż;

-mierz:    kroplomierz, ciśnieniomierz, Kazimierz, Włodzimierz (ale: lemiesz);

-mistrz:    ogniomistrz, zegarmistrz, kapelmistrz;

c) po spółgłoskach: p, b, t, d, k, g, ch, j, w, np.



przemoc, zaprzeć, brzydota, brzmieć, zatrzymać, trzeba, drzwi, zedrzeć, krzak, zakrzepnąć, grzmot, grząski, chrzest, odchrząknąć, zajrzeć, dojrzały, wrzawa, zawrzeć.

Po p, t, k, ch połączenie rz wymawiamy bezdźwięcznie jako sz, por. [pszemoc, tszeba, kszak, chszest].

Połączenie liter sz po spółgłoskach piszemy wyjątkowo:

— w wyrazach: kształt, kształtny, ukształtowanie, kształcić, wykształcenie, bukszpan, Oksza, kszyk (ptak), Nawakszut, niuhempszyry, Pszczew, pszczoła, pszenica, Pszczyna, Pszonka (część wsi), pszonka (bylina), Pszoniak (Wojciech), pszonak, pszono, Pszów, pszenżyto, kszatrija, Kszemendra, samopsza, Skupsztina a. Skupsztyna, szypszyna, szypszyniec, rakszasa, riksza, rikszarz, tekszla, Trapszo, Wirpsza, cechsztyn, pszeniec, jaksza, łapsza, Łapsze (Niżne), łapszański;

— w formach stopnia wyższego i najwyższego przymiotników utworzonych za pomocą przyrostka -szy: młodszy, zdrowszy, szybszy, najlepszy, najkrótszy, a także w pochodnych czasownikach: ulepszać, polepszać, upiększać, zwiększać, powiększać.

Po spółgłoskach piszemy wyjątkowo ż:

— w partykule -że: kopże, stójże, łapże, krójże, por. 10.1., punkt c;

— w wyrazach, w których zaczynająca się od ż część rdzenna stoi po przedrostku zakończonym na spółgłoskę, np. obżartuch, odżałować, nadżerka, podżyrować.

Połączenie liter rz występuje w wielu wyrazach, w których dziś już wymiana na r nie jest żywa. Na pochodzenie omawianej głoski z pierwotnego r wskazać może czasem zestawienie z innymi językami słowiańskimi, por. rząd — riad, rzepa — riepa, rzadki — riedkij, rzeka — rieka, jarzębina — riabina, orzech — oriech.

 

1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət