Ana səhifə

SÜperalaşimlar ve uygulama alanlari *Vedat Veli ÇAY, *Sermin ozan


Yüklə 127.6 Kb.
tarix22.06.2016
ölçüsü127.6 Kb.

Doğu Anadolu Bölgesi Araştırmaları; 2005 Vedat Veli ÇAY, Sermin OZAN


SÜPERALAŞIMLAR VE UYGULAMA ALANLARI
*Vedat Veli ÇAY, *Sermin OZAN
*Fırat Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Metal Eğitimi Bölümü-ELAZIĞ
vedatcay@yahoo.com, serozan@firat.edu.tr

______________________________________________________________________________________________________________
ÖZET
Bu çalışmada süperalaşımlar, özellikleri ve kullanım alanları araştırılmıştır Süperalaşımlar yüksek sıcaklıklar-da yüksek metalürjik ve yapısal dirence sahip olmaları nedeniyle havacılık, uçak ve uzay endüstrisi gibi endüstriel üretim alanlarında yaygın olarak kullanılmaktadır. Süperalaşımların en önemli grubu, Ni esaslı süper alaşımlardır. Diğer önemli süperalaşım grupları ise, Fe ve Co esaslı olanlardır.
Anahtar Kelimeler: Süperalaşım, Nikel-Esaslı Süperalaşım, Kobalt-Esaslı Süperalaşım, Demir-Esaslı Süperalaşım.

______________________________________________________________________________________________________________


SUPERALLOYS AND APPLICATION AREAS
ABSTRACT
In this study superalloys, their properties and application areas have been resarched. The superalloys are widely used in the industrial production fields such as aircraft, nucleer, space industry and so on due to superior properties at high temperature and resistance to metallurgical and structural variations. The most important groups of the superalloys is Ni-based, Fe and Co-based superalloys.
Keywords: Superalloys, Nicel-Based Superalloy, Cobalt-Based Superalloy, Iron-Based Superalloy,

_____________________________________________________________________________________________________________




  1. GİRİŞ




Yüksek sıcaklıklarda kullanılan alaşımların, kullanıldığı atmosferin aşındırıcı etkilerine karşı da-yanıklı olması, dizayn şartlarına bağlı olarak yeterli mukavemete sahip olması ve bunların yanı sıra yük-sek sıcaklıklarda metalurjik veya yapısal değişim-lere karşı koyabilmek için kararlı olması gereklidir.

Oksidasyon direnci ve yüksek sıcaklık koroz-yonu açısından en önemli alaşım elementi kromdur. Bu yüzden korozyon dirençli çelikler, paslanmaz çelikler, Ni-Cr alaşımları ve süperalaşım gibi malze-meler yeterli miktarda krom elementi içerir.Yüksek sıcaklık uygulamalarında da yüksek bir oranda krom elementi kullanılmaktadır (Betteridge ve diğ., 1974).

Çok yüksek sıcaklıklardaki çalışma şartların-da; refrakter malzemesi olarak seramiklere olduğu kadar V-A grubu (vanadyum, niyobyum, tantalyum) ve VI-A grubu (krom, molibden, tungsten) metallere de ihtiyaç duyulmaktadır. Refrakter malzemesi ola-rak kullanılan metallerin oksidasyon direnci çok düşüktür, bu yüzden bu malzemeler daha çok oksi-dasyona uğramayan alanlarda kullanılmaktadır. Se-ramik malzemeler ise, birçok yapısal uygulama için yeterli tokluğa sahip değildir (Hagel, 1972). Uygula-malarda yetersiz kalan malzeme teknolojisi ve mev-cut teknolojideki sınırlamalar, süperalaşım malze-melerinin kullanımını kaçınılmaz hale getirmiştir (www.nasa. gov).
Süperalaşımlar; yüksek sıcaklıklarda kullanıl-mak için genellikle VIII-A grubu elementlerden geliştirilen alaşım türleridir. Yüksek sıcaklıklarda kullanılacak malzemelerde, yüzey kararlılığı ve nispeten yüksek mekanik gerilim özellikleri istenil-mektedir (Bradley, 1979). Süperalaşım, yüksek sıcaklıklarda yüksek performans göstermesi gereken uçak türbin motorları ve süper turbo yükleyicilerin üretiminde kullanılmak için geliştirilen alaşımlardır (Betteridge ve diğ., 1974). Bu alaşımlar genellikle demir, nikel, kobalt ve krom’un farklı kombinasyon-larda bir araya getirilmesiyle üretilmektedir. Ayrıca düşük miktarda tungsten, molibden, tantalyum, ni-yobyum, titanyum ve alüminyum da kullanılmak-tadır. Süperalaşımların en önemli özellikleri,


  1. 650 C nin üzerindeki sıcaklıklarda mukavemetle-rini korumaları,

  2. Isı korozyonu ve erozyon dirençlerinin yüksek olmasıdır.

Günümüzde yaygın olarak kullanılan süpera-laşımlar; demir, krom ve nikel ihtiva eden süperala-şımlar, kompleks demir-nikel-krom kobalt kompo-zisyonları, karbürlerle güçlendirilmiş kobalt esaslı alaşımlar, katı çözelti olarak mukavetlendirilmiş nikel esaslı alaşımlar ve çökelme-dağılma sertleştir-mesi uygulanmış nikel esaslı alaşımlardır.


Genellikle demir esaslı alaşımların, kompleks demir-nikel-krom-kobalt alaşımların ve nikel esaslı katı çözelti olarak mukavetlendirilmiş alaşımların dirençleri 650C üzerindeki sıcaklıklarda, kobalt esaslı ve nikel esaslı (ikinci fazla güçlendirilmiş) alaşımların mukavemetlerinden daha düşüktür. Er-gime noktalarına bağlı olarak, kobalt esaslı alaşım-ların 1100 C üzerindeki sıcaklıklardaki mukave-meti, nikelli alaşımlara oranla daha yüksektir. Ko-balt esaslı döküm alaşımlar, yüzey merkezli kübik kristal yapıya sahiptir ve matrisleri içersinde komp-leks karbürler oluşur (Loria, 1992). Bu malzemeler gaz türbini motorlarındaki hava üfleyicileri için kullanılmaktadır (Bradley, 1979).
  1. SÜPERALAŞIMLARIN SINIFLAN-DIRILMASI

Nikel esaslı çökelme-sertleşmeli süperalaşım-lar, önemli bir süperalaşım grubudur. Yüksek sıcak-lıklarda, oksijen-yayılımlı mukavemetlenen alaşım-lar ve hatta bazı kobalt alaşımları, nikel esaslı alaşımlar kadar dayanıklıdır. Süperalaşımlar içeri-sinde demir esaslı olanlar ve katı-eriyik ile mukave-metlenen alaşımlar, yüksek sıcaklıklarda, mukave-meti en düşük olanlarıdır. Bu yüzden, nikel esaslı INCO 718 alaşımı dışında, demir esaslı süperala-şımlar uygulamalarda az kullanılmaktadır. INCO 718, geniş bir kullanım alanına sahiptir (Hagel, 1972). Katı-eriyik alaşımları, yüksek dayanımın is-tenmediği alanlarda kullanılmaktadır.


Kobalt esaslı süperalaşımların kullanımı, kartel işlevi gören metallerden dolayı büyük bir oranda azalmıştır. MAR-M509 gibi kobalt alaşımla-rı geniş çapta uçak türbin kanatçıkları dökümünde kullanılır ve Haynes 188 kobalt alaşımı ise uçak motorlarında kullanılan tutuşma malzemesidir (Bradley, 1979).
Süperalaşımlar genel olarak üç ana gruba ay-rılır:
1. Demir Esaslı Süperalaşımlar


  • INCOLOY (800, 801, 802, 807, 825, 903, 907, 909)

  • A-286

  • ALLOY 901

  • DISCALOY

  • HAYNES 536

  • H-155

  • V-57

2. Kobalt Esaslı Süperalaşımlar




  • HAYNES 188

  • L-605

  • MAR-M918

  • MP35N

  • MP159

  • STELLITE 6B

  • ELGILOY

3. Nikel Esaslı Süperalaşımlar




  • INCONEL (587, 597, 600, 601, 617, 625, 706, 718, X750)

  • NIMONIC (75, 80A, 90, 105, 115, 263, 942, PE.11, PE.16, Pk.33)

  • Rene (41, 45)

  • UDIMET (400, 500, 520, 630, 700, 710, 720)

  • PYROMET 860

  • ASTROLOY

  • M – 252

  • HASTELLOY (C-22, G-30, S, X)

  • WASPALOY

  • UNITEMP AF2-IDA6

  • CABOT 214

  • HAYNES 230’dur (Choudhury ve diğ., 1998).


2.1. DEMİR ESASLI SÜPERALAŞIMLAR

Demir esaslı alaşımlar, ana element olarak demir ihtiva edip, ilaveten önemli miktarda krom, nikel ve çok az miktarda da molibden veya tungsten içermektedir. Bu grup karbür, intermetalik çökelme ve/veya katı-eriyik tarafından mukavemetlendirilir. İntermetalik çökelti genellikle Ni3(Al,Ti) γ' tipinde-dir. Bu grubun nikel-krom oranları ve mukavemet-lendirme mekanizmaları, paslanmaz çeliklerden farklıdır. Paslanmaz çelikler %12-25 Cr ve %0-20Ni içermekte, demir esaslı süperalaşımlar ise %20 den daha fazla Ni içermektedir (%25-35).


Yüksek miktarda demir içeren birçok süpera-laşım olmasına rağmen, bunların hepsi demir esaslı süperalaşım değildir. Çünkü bu süperalaşımlar de-mir, nikel, krom, kobalt, az miktarda molibden, tungsten ve niobiyum gibi elementlerin kompleks kombinasyonlarıdır. Bu duruma örnek olarak; katı-eriyik dayanımlı %16Fe ve %49Ni içeren Hastelloy X ile γ''- mukavemetlenen %18.5Fe ve %52.5Ni içeren INCO 718 alaşımları verilebilir. Bu alaşımlar, Fe ihtiva eden nikel esaslı süperalaşımlardır. γ'-mukavemetlenen INCO 901 süperalaşımı %42.5Ni ve %36Fe içeren nikel esaslı veya kompleks demir-nikel-krom esaslı bir süperalaşımdır. Bu alaşım yüksek dayanımına ek olarak, sürekli düşük termal genleşme katsayısına sahiptir. Kompleks bileşimli katı-eriyik dayanımlı alaşıma örnek olarak Multimet (N-155) alaşımı da verilebilir. Bu alaşım %21Cr, %20Ni, %20Co, %32.5Fe, %3Mo,%2.5W ve %1Nb içermektedir.

Süperalaşımların özelliklerini geliştirmek için, alaşımlara değişik elementler eklenmektedir. KYM’li matrisli alaşımlar için en etkili mukavemet-lendirme nikel, alüminyum, tantalyum ve niobiyum-la yapılır. Molibden ve tungsten gibi bazı elementler mukavemetlendirme aşamalarında katı-eriyik içine eklenir (Bradley, 1979).

KYM alaşımlar, karbon ilavesiyle sertleştiril-mektedir. Nitrojen ve fosfor eklenerek bu sertleştir-me tesiri artırılabilmektedir. Karbon, aynı zamanda tane sınırlarında tane sınırı karbürü oluşturarak, da-yanımı artırmaktadır. Karbür çökelmesi için, karbür oranı yaklaşık %0.5 olmalıdır.
Oksidasyon direnci genel olarak krom ele-mentiyle sağlanır. Bununla birlikte nikel ve mangan da oksidasyon direncini artırır. Küçük bir miktarda bor ilavesiyle yüksek sıcaklık özellikleri de artırı-lır. Demir esaslı alaşımların 5040C üzeri sıcaklık uy-gulamaları için en önemli özellikleri KYM olma-larıdır. Çünkü bir kapalı paketli kafes, daha direnç-lidir. İntermetalik bileşik çökelti tarafından mukave-metlenen demir esaslı süperalaşımların ilk kullanım alanları, gaz türbin motorlarında bıçaklar, diskler ve bağlayıcılardır. A-28 alaşımı; bazı gaz türbin motor-ları, türbin diskleri ve jantları için kullanılır. A-286 aynı zamanda türbin kutuları için de kullanılmak-tadır.
2.2. KOBALT ESASLI SÜPERALAŞIMLAR
Kobalt esaslı süperalaşımlar, ana element ola-rak kobalt içerir. Ayrıca önemli miktarda nikel, krom, tungsten az miktarda molibden, niobiyum, tantal, titanyum ve bazen demir gibi elementler de içermektedir.

Kobalt esaslı süperalaşımlar, katı-eriyik ve karbür fazları tarafından mukavemetlendirilir.

Kobalt katı-eriyik alaşımları üç gruba ayrılır:


  1. 6500C den 11500C kadar sıcaklıklarda kullanılan Haynes 188, UMCo-50 ve S-816 alaşımları,

  2. Yaklaşık 6500C’de kullanılan bağlayıcı (fastener) alaşımlar MP-35N ve MP-159,

  3. Aşınma dirençli Stellite6B.

Kobalt esaslı süperalaşımların hiçbiri tam katı - eriyik alaşımı değildir. Çünkü hepsi ikincil karbür fazları veya intermetalik bileşikleri içerir. Bu durum yaşlanmaya ayrıca oda sıcaklığında süneklik kaybı-na da neden olur

Genellikle bütün kobalt esaslı süperalaşımlar ısıl işlem ve yumuşatma sırasında KYM kristal yapıya sahiptir. Ancak MP-35N ve MP-159 alaşım-larında, kullanım öncesi, önerilen termomekanik işlem süresince kapalı-paket hegzagonal yapının miktarı kontrollü şekilde artırılır. 6500C ve 10500C arasında ısıl işlem uygulanan Stellite 6B ve 6500C civarında ısıl işleme tabi tutulan Haynes 25 alaşım-ları, kısmen kapalı-paket hegzagonal (cph) yapıya dönüşebilir.

Haynes 25 yaygın olarak kullanılan kobalt esaslı bir süperalaşımdır. Bu alaşım gaz türbinleri-nin yüksek sıcaklığa maruz kalan kısımlarında, nükleer reaktör parçalarında, cerrahi implantlarda ve soğuk çalışma şartlarında kullanılmaktadır.

Haynes 188 birçok mükemmel bir özelliğe sahip olup tutuşturucularda, geçiş kanalları ve gaz türbinlerinin iç tasarımında kullanılır. Bileşimlerin-de lantan, silikon, alüminyum ve magnezyum var-dır. Bu alaşımın, 1100 0C de oksidasyon direnci ve sürünme direnci yüksektir. Oda sıcaklığında şekil-lendirilebilmekte ve uzun süreli yaşlanmadan sonra çalışma sıcaklığında sünekliğini korumaktadır.

%21 Fe içeren UMCo-50 alaşımı, Haynes 25 veya Haynes 188 kadar sert değildir. UMCo-50 fırın parçaları ve karıştırıcılar için kullanılmaktadır.

MP-35N ve MP-159 alaşımları, işlem sertleşebilirliği istenilen yerlerde kullanılır. Her iki alaşım da yüksek dayanım ve sünekliğe sahiptir. Bu alaşımlardaki yüksek dayanım ve süneklik kombi-nasyonunun nedeni, işleme sonucu sertleşen KYM matriste kapalı-paket hegzagonal yapının small platalet dönüşümüdür.

Kobalt katı-eriyik alaşımlarının son grubu Stellite 6B dir. Bu alaşım yüksek sıcaklık sertliği ve oksidasyon direncine sahiptir. Bu özelliği ise yük-sek krom içeriğinden (yaklaşık %30) kaynaklan-maktadır. Stellite 6B, genellikle buhar türbinlerinde kullanılmaktadır.

Karbür-faz dayanımlı kobalt esaslı süperala-şımlar X-40, WI-52, MAR-M302 ve MAR-M509 yaygın olarak uçak yakıt motor türbinlerinde ve statik kanat uygulamalarında kullanılır. Bu alaşım-lar, yüksek-sıcaklık dayanımına ve oksidasyon di-rencine ayrıca kaynak ile onarılabilme özelliğine sahiptir (Bradley, 1989).
2.3. NİKEL ESASLI SÜPERALAŞIMLAR
Nikel esaslı süperalaşımlar ana element ola-rak %30 ile 70Ni ve önemli miktarda, %30 ile üstü Cr, içermektedir. Demir elementi Inconeller, Ni-monicler ve Hastelloy gibi nikel esaslı süperala-şımlar içinde az miktarda, Incoloy 901 ve Inconel 706 gibi alaşımlarda ise yaklaşık %35 oranında bu-lunur. Bazı nikel esaslı alaşımlar, dayanım direnci ve korozyon direnci için az miktarda alüminyum, titanyum, niobiyum, molibden ve tungsten de ihtiva etmektedir

Nikel esaslı süperalaşımlar katı-eriyik ve ikincil-faz intermetalik çökelti tarafından mukave-metlendirilmektedir. İntermetalik şekillendirici ola-rak kullanılan elemenler alüminyum, titanyum ve niobiyumdur.

Ni esaslı süperalaşımlardaki nikel ve krom kombinasyonu, bu alaşımların oksidasyon direncini artırır. Nikel esaslı süperalaşımlar, özellikle 650 0C üstü sıcaklıklarda, mekanik dayanım açısından pas-lanmaz çeliklerden daha üstündür.

Inconel 600, Inconel 601 ve RA 333 gibi katı-eriyik alaşımları, yaygın olarak ısıl işlem ekip-manları ve fırın parçalarında kullanılmaktadır. Bu-nun nedeni bu alanlarda yüksek oksidasyon-koroz-yon direnci ve yüksek dayanıma sahip malzemelere ihtiyaç duyulmasıdır.

Ni esaslı süperalaşımların diğer bir kullanım alanı da enerji jeneratörleridir. Nükleer enerji fabri-kalarında (buhar üretici tüpler ve reaktör karotların yapısal bileşenleri) ayrıca fosil-yakıt fabrikalarında (ısıtıcı tüpler, kül-alıcı sistemler ve ısı-korozyon ihtiyacı duyulan parçalar) da yaygın olarak kulla-nılırlar.
2.3.1. KATI-ERİYİK NİKEL ALAŞIMLAR
Katı-eriyik nikel alaşımlar, tavlama sıcaklı-ğında ve tavlama temperlenmesinde kullanılır. 870-9800C’lik düşük tavlama sıcaklığı, en yüksek sünek-lik ve yorulma dayanımı sağlanır. 1120-1200 0C’lik bir yüksek sıcaklık tavlaması ise optimum yorulma direnci ve 6000C’den büyük çalışma sıcaklığında ise sürünme-kopma özelliklerini sağlar. Hastelloy X, Inconel 601, Inconel 625 önemli bazı katı-eriyik ni-kel alaşımlarıdır. Bu alaşımlar genellikle uzay uygu-lamalarında kullanılır.
2.3.2. ÇÖKELME-DAYANIMLI NİKEL ALA-ŞIMLAR
Çökelme-dayanımlı nikel alaşımlar, ikinci bir fazın çökelmesi ile elde edilir. Çökelen faz, (genel-likle γ' veya γ'') alaşımın sertliğini ve dayanımını önemli derecede artırır. Bu alaşımların çoğunda, γ' intermetalik Ni3(Al,Ti) fazın şekillenerek çökelti-sertleşmesini sağlamak amacıyla alüminyum, titan-yum kullanılır. Bazı alaşımlarda alüminyum ve ti-tanyumun yanında niobiyum kullanılır. Bunun sonu-cunda ise γ'' Ni3Nb oluşur. Niobiyum dayanımlı alaşımlar (Inconel 718), çökelme-sertleşmesi sıcak-lığını geciktirir. Kaynak sıcaklığının sertleşmeye neden olmaması ve ön kaynak çatlaması görülme-mesi nedeniyle bu alaşımların kaynak kabiliyeti yüksektir (Şekil 2.1 ve 2.2). (Dye, ve diğ., 2001; Huang, ve diğ., 1996).

Inconel 750, Inconel 600’ün bir çökelme çeşididir ve 540 0C’de Inconel 600’den yaklaşık üç kat daha fazla akma mukavemetine sahiptir. Çökelme-dayanımlı alaşımlar için ısıl işlemler, 600-815 0C’de, bir veya daha fazla çökelme işlemi takip eden 970-1175 0C’da bir çözelti işleminden ibarettir.

Çökelme-dayanımlı süperalaşımların en önemli kullanım alanı uzay endüstrisidir. Ayrıca bu süperalaşımlar roket motorlarında, gibi uçak türbin parçalarında (disk, şaft, halka, pervane kanadı), değişik kompresörlerde ve nükleer reaktörlerde (cıvata, yay) kullanılır (Bradley, 1989).

Şekil 2.1 ALSTOM Power GT26’de Tek Kristalli Türbin Pervane Kanadının Lazer Kaynağı İle Onarımı.

Şekil 2.2 Gaz Türbin Pervane Kanatçıkları (www.tms.org).

Şekil 2.3’de nikel esaslı süperalaşımların krom içeriği ve mikroyapı üzerinde oluşan fazların ve karbürlerin dağılımı ve bu alaşımlara ait birkaç örnek gösterilmiştir.










Şekil 2.3 Krom İçerikli Nikel Esaslı Süperalaşımlar ve Mikroyapı Değerlendirmesi (Bradley, 1989; American Society for Metals, 1982).

Süperalaşımlara bazı elementlerin ilavesiyle, farklı birçok özellik kazandırılabilir. Bu elementler


ve özellikler Tablo 2.1’de ve Şekil 2.4’te verilmiştir.





Şekil 2.4 Periyodik Tablo Üzerinde Elementlerin Süperalaşımlardaki İşlevleri (Jean Koster ASEN 4012).


Tablo 2.1 Süperalaşımlar Üzerinde Elementlerin Etkisi (Bradley, 1989).

Element Etkileri

Fe-esaslı

Co-esaslı

Ni-esaslı

Katı-eriyik Mukavemetlendiriciler

Cr, Mo

Nb, Cr, Mo, Ni, W, Ta

Co, Cr, Mo, Fe, W, Ta

Yüzey merkezli kübik matris stabilize ediciler

C, Ni, Co

Ni

Co

Karbür şekilleri;

MC tipi


M7C3 tipi

M23C6 tipi

M6C tipi
Karbonitritler;

M(CN) tipi


Ti

--



Cr

Mo

C, N


Ti

Cr



Cr

Mo, W


C, N

W, Ta, Ti, Mo, Nb

Cr

Cr, Mo, W



Mo, W

C, N


Karbürlerin genel çökelticileri

P

--

--

γ' Ni3(Al, Ti)

Al, Ni, Ti

--

Al, Ti

Hegzagonal η (Ni3Ti) dönüşüm geciktiriciler

Al, Zr

--

--

γ'’nın çözücü sıcaklığını yükselticiler

--

--

Co

γ'’nın çözücü sıcaklığını düşürücüler

--

--

Cr

Sertleşme çökelticiler ve/veya intermetalikler

Al, Ti, Nb

Al, Mo, W, Ta

Al, Ti, Nb

Oksidasyon direnci

Cr

Al, Cr, Ta

Al, Cr, Ta

Sıcak korozyon direnci geliştiriciler

La, Y

La, Y, Th

La, Th

Sülfidasyon direnci

Cr

Cr

Cr

Tane sınırı morfolojisi değişkenleri tarafından sürünme-kopma özelliklerini artırıcılar

B

B, Zr

B, Zr

Ara-sıcaklı sünekliğini geliştiriciler

--

--

Hf

Tane sınırı segregasyonuna neden olucular

--

--

B, C, Zr



Yüksek sıcaklık uygulamalarında döküm ala-şımlar dövülmüş alaşımlardan daha dayanıklı oldu-ğundan, bu uygulamalar için döküm nikel süperala-şımlar kullanılır. INCO 713, INCO 100, B-1900, MAR-M 247 ve MAR-M 200 gibi döküm nikel süperalaşımlar, türbin pervane kanatlarında kullan-mak için uygun, döküm nikel süperlaşımlardır. B-1900, MAR-M 247 ve MAR-M 200 gibi yüksek dayanımlı döküm alaşımlarında orta-sıcaklık sünek-liğini artırmak için az miktarda hafnium kullanılır (www.nasa.gov).

Metalik elementlerin yüksek-sıcaklık daya-nımları, kendilerinin ergime karakteristiklerine bağ-lıdır. Elementlerin ergime noktaları demir, nikel ve kobalt esaslı süperalaşımlarında etkin rol oynar. (Şekil 2.5).





Şekil 2.5 Yüksek-Sıcaklık Dayanımında Elementlerin Erime Karakteristikleri

  1. SÜPERALAŞIMLARIN ÜRETİM KARAKTERİSTİKLERİ


3.1. DÖKÜMLER VE DÖVÜLMÜŞLER
Yüksek sıcaklıklarda, döküm süperalaşımlar, dövülmüşlere oranla daha mukavemetlidir. Döküm alaşımlarda, dökümün bileşimi yüksek sıcaklık mu-kavemeti için etkili bir şekilde ayarlanabilmektedir. Daha yüksek sıcaklıklarda mukavemet gösterecek bir alaşım için, nikel esaslı süperalaşımlarda  fazı mukavemetlendirilmesi yapılır. Bu süperalaşımlara az miktarda hafniyum elementi ilavesiyle (% 1-1.5), yüksek mukavemetli nikel süperalaşımlarının orta seviyeli sıcaklıklarda işlenebilirliği artırılır. Birçok uçağın gaz türbin motorlarında, yüksek gerilim ve sıcaklığa maruz kalan türbin bıçağında  fazı ile mukavemetlendirilmiş nikel esaslı süperalaşımlar kullanılır.
Döküm işlemlerindeki gelişmelerle beraber, malzemelerin yüksek sıcaklıklardaki özellikleri de iyileşmiştir. Doğrusal boyutlu katılaştırma işlemi ile kontrollü tane büyümesi sağlanmış ve böylece bütün kristallerin boyuna olarak şekillendirilmiştir. Bunun sonucunda da, malzemelerin yüksek sıcaklıklardaki mukavemetleri ve termal yorulma dirençleri de artırılmaktadır (Bradley, 1989).
3.2. İŞLENMİŞ ÜRÜNLER
Dövme süperalaşımlar dökümlere göre daha ince taneli yapıya sahiptir. Bu yapı sıcak şekillendir-me sırasında oluşmaktadır. Bu ürünler, oda sıcaklı-ğından 540C kadar olan orta dereceli sıcaklıklarda, döküm yoluyla üretilen malzemelere kıyasla daha iyi mukavemet ve işlenebilme özelliğine sahiptir. Ayrı-ca bu ürünlerin yorulma dayanımları ve kırılma özellikleri, dökme ürünlerden daha iyidir. Bunun sebebi, sıcak işleme sırasında yapısal hasarların ve boşlukların nispeten ortadan kalkması ve tane boyutlarının küçülmesidir. Bu nedenle düşük ve orta sıcaklıklarda çalışacak ya da dinamik kırılma dayanımı istenen uygulamalarda dövme süperalaşımlar tercih edilir.
3.3. TOZ METALURJİSİ
Kimyasal ve metalurjik olarak üniform ya-pıların elde edildiğinden, uçak motor parçalarının üretiminde toz metalürjisi ile üretilen süperalaşımlar kullanılır. Toz metalurjisi ile yapılan uygulamaların avantajı, inert ortamda mükemmele yakın saflıkta ve boyutta ürünler elde edilmesi ve süperalaşım tozları-na bir ön alaşımlama uygulanabilmesidir. Üretimde kullanılan sıcak izostatik presleme ve izotermal şe-killendirme gibi uygun şekillendirme tekniklerinin geliştirilmesi, süperalaşım üretiminde bu yöntemin kullanımını artırmıştır. Yüksek mukavemetli nikel esaslı süperalaşımlardaki yüksek makro segragasyon miktarı toz metalurjisi ile üretimde ortadan kalk-maktadır. Bu yöntemle üretilen malzemeler küçük boyutlu tozların birleşerek bir araya gelmesiyle oluştuğundan, en büyük segragasyon mesafesi de bu toz partiküllerinin boyutuyla sınırlı kalacaktır.
Hızlı katılaştırma yöntemiyle süperalaşım tozlarının üretimi de üzerinde çalışılan bir konudur. Bu yöntemle, yeni alaşımlar ve mikroyapılar olduk-ça homojen bir şekilde elde edilmekte, ayrıca küçük küresel toz partiküllerle daha ince mikro yapılar oluşturulmaktadır.


3.4. YENİ YAKLAŞIMLAR

Günümüz malzeme teknolojisi, süperalaşım-ları ergime noktalarına yakın bir sıcaklıkta kulanı-labilecek duruma getirmiştir. Fakat şu anda, gelinen bu noktayı daha da ileriye götürecek metodlar üze-rinde çalışılmaktadır.


Tane sınırı olmayan tek kristal yapılı bileşen-ler (Şekil 3.1) şu anada üzerinde çalışılan konulara örnek olarak verilebilir (Loria, 1992). Bunun yanısı-ra yönlü olarak katılaştırılan ötektikler, yumuşak matrisler içersinde wickers veya fiberlerin homojen bir şekilde dağıtılmalarıyla elde edilen kompozitler, hem yüksek mukavemet ve kararlılığa hem de yük-sek sıcaklık çalışma şartlarına uygundur. Toz meta-lurjisi ile üretimde ise, termo mekanik işlemlerle malzemelerin orta sıcaklık mukavemetleri etkili bir şekilde arttırılmıştır. Ayrıca oksit dağılımlı yapılar elde edilerek, malzemelerin yüksek sıcaklık muka-vemetleri de arttırılmıştır. Süperalaşım ile kompozit teknolojisinin birleşmesi, ileride türbin bıçaklarının üretilmesini de olanaklı hale getirecektir (www. nasa.gov).

Şekil 3.1 Tek Kristalli Bir Nikel Esaslı Süperalaşımın Mikroyapısı (ONERA’s Science Picture, Nikel Magazin).
3.5.MUKAVEMETLENDİRME MEKANİZMA-LARI
Süperalaşımlar kompleks alaşım sistemleri olup bu malzemelerin mukavemetlendirilmesi için birçok yöntem kullanılır Bunlar;


  1.  fazı ile katı çözeltiyi mukavemetlendirme,

  2.  ve  fazlarının hacim yüzdelerinin arttırıl-ması,

  3.  fazı ile katı çözelti mukavemetlendirme,

  4. Yapıda az miktarda  ve  fazlarını oluşturma,

  5.  fazıyla tane sınırlarını ve karbürleri kontrol ederek mukavemeti yükseltme,

  6. Tane büyüklüğü oranı için bileşen kalınlığının kontrolü (Tablo 3.1).

Katı çözelti mukavemetlendirmesi bütün süper-alaşımlar için yaygın olarak kullanılır. Matris veya bileşimi oluşturacak diğer metal, bir alaşım sistemi içersinde çözünürse, sistem katılaştığında sert bir yapı oluşur(Bradley, 1989).


Süperalaşımlar için en etkili mukavemetlendir-me mekanizması, katı çözelti içersindeki intermeta-lik fazın çökeltilmesidir. Nikel esaslı alaşımlar için-de oluşan  Ni3 (Al, Ti) fazı, en önemli fazdır. Bu mekanizmada doymuş katı çözeltil düşük sıcaklık-larda hızlı soğutulur. Bu durumda, katı çözelti daha düşük sıcaklıklarda daha fazla miktarda ikinci bir malzemeyi bileşiminde bulundurabilecektir (nikel alaşımları içersindeki Ni3 (Al, Ti) intermetaliği gibi). Böylece malzeme süper doygun şartlardadır ve bu da malzemenin mukavemetini yükseltir. Ni-Cr-Al ve Ni-Cr-Ti gibi üçlü alaşım sistemlerinde, Ni3Al ve Ni3Ti intermetaliklerinin çökelmesi Şekil 3.2 ve Şekil 3.3’de gösterilmiştir (Bradley, 1989).

Şekil 3.2 Nikel- Krom-Alüminyum Sisteminde Nikelce Zengin Kısmının İzotermal Kesiti.



Şekil 3.3 Nikel-Krom-Titanyum Sisteminde Nikelce Zengin Kısmının İzotermal Kesiti.
Ni3 (Al, Ti) nin  fazı içersinde çökeltilmesi süperalaşımların mukavemetlendirilmesinde kulanı-lan en önemli mekanizmadır.  fazının hacimce artması yüksek sıcaklık mukavemetinin artmasına da sebep olur. Bunun nedenle nikel esaslı süper-alaşımlardaki alüminyum ve titanyum miktarı arttık-ça, yüksek sıcaklık mukavemeti de artar. Krom, ko-rozyonu ve oksidasyon direncini artırırken yüksek sıcaklık mukavemetini negatif yönde etkiler. Bunun nedeni krom oranının artarak  katı çözelti sıcak-lığını düşürmesidir.
Nikel esaslı süperalaşımların mukavemetlen-dirilmesinde uygulanan diğer önemli bir mekanizma da yapıda Ni3Nb intermetaliklerinin oluşturulma-sıdır. Bu fazlar, çift tırnaklı  gama olarak da bili-nir. Ni3 (Al, Ti)  fazı veya ostenitik  fazı yüzey merkezli kübik kristal yapıya,  fazı hacim merkezli kübik kristal yapıya sahiptir.
Süperalaşımların mukavemetlendirme meka-nizmaları süperalaşımların sertlik, dayanım, ergime noktası, kopma dayanımı gibi özelliklerini etkiler (Şekil 3.4).






Şekil 3.4 Değişik Süperalaşım Sınıflarının Kopma Dayanımları.
Tablo 3.1 Süperalaşımlar İçinde Gözlemlenen Başlıca Bileşenler (Bradley, 1989).


Faz

Kristal yapı

Formül

Açıklamalar

γ'

KYM

Ni3Al

Ni3(Al, Ti)



Birçok nikel ve nikel-demir esaslı süperalaşım içinde belli başlı mukavemetlendirme fazıdır, austenit matris içindeki kristal kafesleri küçüktür, küreselden kübiğe değişik şekillerde, sıcaklık ve zamanın etkisiyle de değişik boyutlardır.

η

HSP

Ni3Ti

Demir-, kobalt-, ve nikel-esaslı süperalaşımlarda yüksek titanyum / alüminyum oranlarına uzun süre maruz kalmasından sonra bulunur.

γ''

BCT

Ni3Nb

Inconel 718 içinde ana mukavemetlendirme fazıdır; kararlı bir fazdır.

Ni3Nb(δ)

Ortorombik

Ni3Nb

Aşırı yaşlanan Inconel 718 içinde gözlemlenir; 815 ve 980 0C arasında şekillendiğinde iğnemsi bir görüntüye sahiptir; yüksek yaşlanma sıcak-lıklarında intragranular çökelticiler tarafından ve düşük yaşlanma sıcak-lıklarında gözenekli reaksiyonlar tarafından şekillenir

MC

Kübik

TiC, NbC, HfC

Titanyum karbür nitrojen, zirkonyum ve molibden için çözülebilirliğe sahiptir; bileşimi farklıdır; küresel olarak görülür, “M” elementleri Ti, Ta, Hf, Nb, Th ve Zr olabilir.

M23C6

KYM

Cr23C6

(Cr,FeW,Mo)23C6



Çökelme şekli önemli olup; film, küresel, levha, lamelli ve hücresel olarak çökelebilir; genellikle tane sınırlarında şekillenir; “M” elementi genellikle Cr, ancak Ni-Co, Fe, Mo ve Tu de yerine geçebilir.

M6C

KYM

Fe3Mo3C,Fe3W3C,Fe4W2C,

Fe3NB3C,Fe3Nb3C, Ta3Co3C



Gelişigüzel dağılan karbürlerdir; pembemsi görünebilir; “M”elementi genellikle Mo, Tu dir.

M7C3

Hegzagonal

Cr7C3

Genellikle intergranular bir blok şeklinde görülür; 10000C sıcaklığın üstünde bir sıcaklığa maruz kaldıktan sonra Nimonic 80A gibi alaşımlarda ve bazı kobalt esaslı alaşımlarda görülür.

M3M2

Tetragonal

Ta3B2, V3B2, Nb3B2,(Mo,Ti,Cr,Ni,Fe) 3B2, Mo2FeB2

Yaklaşık %0.03 veya daha fazla B’lu, Fe-Ni,ve nikel esaslı alaşımlarda gözlemlenir; boridler karbürlere benzer; “M” elementleri Mo, Ta, Nb, Ni, Fe ve V olabilir.

MN

Kübik

TiN, (Ti,Nb,Zr)N, (Ti,Nb,Zr)(C,N), ZrN, NbN

Nitridler, Ti, Nb ve Zr içeren alaşımlarda görülür; bunlar ergime sıcaklığının altındaki sıcaklıklarda erimezler; parlatıldıklarında kolayca tanınırlar. Dikdörtgen şekilli alana sahipler ve sarı renkten turuncuya kadar çeşitli renkleri mevcuttur.

μ

Rombohedral

Co7W6,

(Fe,Co)7(Mo,W)6



Genellikle yüksek oranda Mo den ve Tungsten içeren alaşımlarda görülür; kaba, düzensiz Widmanstent plakalar şeklindedir ve yüksek sıcaklıklarda şekillenirler.

Laves

Hegzagonal

Fe2Nb, Fe2Ti, Fe2Mo, Co2Ta, Co2Ti

Fe ve Co esaslı süperalaşımlar içinde çok yaygındır; genellikle şekillenen düzensiz küreler olarak görülüp ve yüksek sıcaklıklarda plakalar halin-dedir.

σ

Tetragonal

FeCr,FeCrMo,

CrFeMoNi,CrCo,CrNiMo



En çok Fe ve Co esaslı süper alaşımlar içinde, bir miktar da Ni esaslı süperalaşımlarda görülür şekilleri düzensiz kürelerdir; 540-9800C ara-sında arasındaki sıcaklıklarda uzun süre bekletildikten sonra şekillenirler.




  1. SÜPERALAŞIMLARIN UYGULA-MA ALANLARI

Süperalaşımlar yüksek sıcaklık dayanımları nedeniyle genellikle uçak parçaları, kimyasal ekip-manlar ve petrokimya ekipmanları olarak kullanılır. Süperalaşımların yaygın olarak kullanıldığı uygula-ma alanları;


Uçaklar ve endüstriyel gaz türbinleri (Şekil 4.1);

  1. Diskler,

  2. Civatalar,

  3. Şaftlar,

  4. Muhafaza kapları,

  5. Pervane kanatçıkları,

  6. Vanalar,

  7. Yanma odaları (Mattingly, 1996).


Gaz türbini santralleri;

  1. Civatalar,

  2. Pervane kanatçıkları,

  3. Gaz ısıtıcıların bacaları.


Motorlar (Şekil 4.2);

  1. Turbo yükleyiciler,

  2. Eksoz valfleri,

  3. Isıtma elemanları,

  4. Valflerde ve contalar.


Metal işçiliği;


  1. Sıcak işleme takımları ve kalıplar,

  2. Döküm kalıplar.


Tıbbi uygulamalar;


  1. Dişçilik,

  2. Protezcilik ekipmanları.






Şekil 4.1. Nikel Esaslı Süperalaşımların Etkin Olarak Kullanıldığı Gaz Türbin Motoru (Loria, 1992).


Isıl işlem ekipmanları;


  1. Tepsiler,

  2. Karıştırıcılar,

  3. Konvenyör bantları.


Nükleer güç sistemleri;


  1. Hareket mekanizmaları için kontrol çubukları,

  2. Akış valfleri,

  3. Yaylar.



Uzay araçları;


  1. Aerodinamik araç zırhları,

  2. Roket motor parçaları.


Kimyasal ve petro-kimya sanayisi;


  1. Civatalar,

  2. Valfler,

  3. Reaksiyon kapları,

  4. Borular,

  5. Pompalar.






Şekil 4.2 Bilgisayarla Simule Edilmiş Bir Uçak Motoru ve Önemli Bölümleri (www.EJ200.com).

5. KAYNAKLAR

  1. Adepted from heat treatment, Structure and properties of Nonferrous Alloys, 1982, C.R. Brooks, American Society for Metals.




  1. Aerospace Material Specification, 1989, SAE Publication.




  1. Babu, S.S., Miller, M.K., Vitek, J.M., David, S.A., 2001, Characterization Of The Microstructure Evolution In A Nickel Base Superalloy During Continuous Cooling Conditions, Metals and Ceramics Division, Oak Ridge National Laboratory, Oak Ridge, TN 37831, USA Acta mater. 49, 4149–4160.




  1. Betteridge, W., Heslop, J., 1974, The Nimonic Alloys, and Other Nickel-Base High-TempratureAlloys, New York. 29




  1. Bradley, E.F., 1979, Source Book on Materials for Elevated-Temprature Aplicacions, American Society for Metals, Metals Park, OH. 29




  1. Bradley, E.F., 1989, Superalloys, ASM International Metals Park, OH 44073.




  1. Choudhury, I.A., El-Baradie, M.A., 1998, Machinability of nickel-base super alloys: a general review, Journal of Materials Processing Technology 77 . 278–284 School of Mechanical and Manufacturing Engineering, Dublin City University, Glasnevin, Dublin 9, Ireland




  1. Dye, D., Hunziker, O., Roberts, S.M., Reed, R.C., 2001, “Modelling of the Mechanical Effects Induced by the Tungsten Inert Gas Welding of IN718 Superalloy.” Met. Trans., 32A, pp. 1713-1725.



  1. Hagel, W.C., Wiley, J., 1972, The Superalloys. New York. 29




  1. Hendersona, M.B., Arrellb, D., Heobeld, M., Larsson, R., Marchantc , G., “Nickel-Based Superalloy Welding Practices for Industrial Gas Turbine Applications”. aALSTOM Power Technology Centre, Whetstone, UK, bALSTOM Power Sweden AB, Finspang, Sweden, cALSTOM Power (UK) Ltd., Lincoln, UK, dALSTOM Power Technology Centre, Daettwil, CH.




  1. Huang, X., Chaturvedi, M.C., Richards, N.L., 1996, “Effect of Homogenisation heat treatment on the Microstructure and Heat Affected Zone Microfissuring in Welded Cast Alloy IN718.” Met., Trans., A, 27A, pp.785-790.




  1. Jean Koster ASEN 4012




  1. John Wiley & Sons, 1993, R. Dunker European Commission Aeronautics Research Series, USA Pg.41




  1. Lula, R.A., 1986, Stainless Steel, American Society for Metals.7,




  1. Loria, E.A., 1992, Recent Development in The Progress of Superalloy 718, JOM 44 (6), 33–36




  1. Mattingly, J.D., 1996, Elements of Gas Turbine Propulsion, Mcgrawhill Co.




  1. Nikel Magazin, 2001, Eylül 1.




  1. www.google.com /superalloys




  1. www.nasa.gov




  1. www.EJ200.com




  1. www.tms.org





Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət