Ana səhifə

Sərfin hesablanması


Yüklə 28.98 Kb.
tarix15.06.2016
ölçüsü28.98 Kb.
Sərfin hesablanması

Əkin sahələrinin genişlənməsi və məhsuldarlığın daha da artırılması ilə əlaqadar olaraq suvarmaya təlabat da gündən - günə artır. Bu isə sudan, suvarma sistemlerindən, su ehtiyatlarından səmərəli istifadə etməyi, suyun düzgün paylanmasını və hesabının aparılmasını tələb edir. Suvarma sistemlərində əsas məqsəd, suvarma mənbəyindən lazımi qədər su

götürmək, az miqarda itki ilə suyu sahələrə çatdırmaq və suvarma sahələri arasında suyun dəqiq, düzgün paylanmasının təmin etməkdən ibarətdir.
Axının canlı en kəsik sahəsindən vahid vaxtda keçən suyun həcminə sərf deyilir. Sərf m3/san və ya l/san ilə ölçülür. Böyük sərflər adətən m3/san, kiçik sərflər isə l/san ilə ölçülür. Sərf axının əsas səciyyəvi elementlərindən biri hesab edilir. Suvarma sistemləri üzrə su təlabatı qrafikləri, kanallar arasında su bölgüsü, təsərrüfatların suvarma və su dövrüyyəsi planları sərf göstəriciləri əsasında müəyyən olunur. Suvarma sistemlərində su sərfinin 5-6 % -ə qədər xəta ilə ölçülməsinə yol verilə bilər. Suvarmada və yumada su sərfini ölçmək üçün əsasən aşağıdakı su ölçmə postları qururlur.
a).Suvarma sistemlərinin başında su olçmə postları;

b).təsərrüfatlararası su olçmə postları;

c).təsərrüfatdaxili su olçmə postları;
Sərf haqqında olan ölçmə məlumatlarına əsasən onun bir sıra hesabi göstəriciləri təyin edilir.Hazırda sərfi təyin etmək üçün bir sıra üsullardan istifadə olunur. Ölçmə işlərində qəbul olunan üsul, hesablamanın dəqiqlik dərəcəsindən, yerli şəraitdən, əldə olan texniki imkanlardan asılı olaraq əsaslandırılmalıdır.
Ümumiyyətlə, muasir suvarma sistemlərində su sərfini (sərf 2 m 3/san-dən çox olduqda) ölçmək üçün suyun səviyyəsindən, sürətindən asılı olaraq müxtəlif cari en kəsiyə üyğun qurulmuş, sərf qrafikləri məlum olan su ölçmə qurğuları tikilir.
Sərfin təyin olunması üçün tətbiq olunan əsas ölçmə üsulları iki qrupa bölünür.Birinci qrupa sərfin bilavasitə ölçülməsinə əsaslanan həcm üsulu daxildir.İkinci qrupa isə sərfin dolayısı yollarla təyin olunan—hidrometrik, hidravliki, kimyəvi və s. üsulları aiddir.


  1. Həcm üsulu: Bu üsul əsasən kiçik sərflərin təyin olunmasında tətbiq edilir, belə sərflər isə adətən bulaqlara, kiçik axarlara, drenlərə və s. su mənbələrinə xasdır.Həcm üsulunda sərf, ölçmə vaxtında ölçü qabına axan suyun həcminə əsasən təyin edilir. Ölçmə məlumatları əsasında sərf aşağıdakı kimi hesablanır:



Burada;


Qölçülən sərf, l/san;

V – ölçü qabına axan suyun həcmi, l;

t – ölçmə vaxtıdır, san.
Ölçü qabı kimi vedrə, bak və s. qablardan istifadə etmək olar. Bu məqsədlə avtomatik sərf ölçən Milne qabından da istifadə edilir. Bu qab, bir-birinə birləşdirilmiş və aşağı hissədə oynaqla dayağa bərkidilmiş iki eyni həcmli hissədən ibarətdir. Qabın birinci hissəsinə tələb olunan həcmdə su dolduqdan sonra o dayaq oxu ətrafında aşır. Nəticədə onun içərisindəki su boşalır və o biri hissəyə su dolmağa başlayır. Ölçmə zamanı qaba sudolma və ya boşalmalarının sayı müşahidə yolu ilə müəyyənləşdirilir.

Sonra ölçmə vaxtında qaba axmış ümumi suyun həcmi təyin olunur və yuxarıdakı düstur ilə sərf hesablanır.Bu üsul sərfin dəqiq təyin olunmasına imkan verir və kiçik sərflərin ölçülməsində əlverişli hesab edilir.



Milne ölçü qabı.



2. Hidrometrik üsul. Hidrometrik ölçmə üsulu əlverişli və dəqiqdir. Bu üsuldan hazırda suvarma kanallarının, çayların sərfinin təyin olunmasında geniş istifadə edilir. Burada sərf hidrometrik üsullarla ölçülmüş sürət və məcranın en kəsik sahəsi məlumatlarına görə hesablanır. Aşağıda səth üzgəci və fırlanqıc ilə ölçülmüş sürətlərə görə sərfin təyin olunması izah olunur.
Səth üzgəcləri ilə sərfin ölçülməsi. Üzgəclə sərfi ölçmək üçün münasib yer seçilməlidir. Ölçmə əməliyyatına axının canlı en kəsik sahəsi və sürətin ölçülməsi işləri daxildir.(sürətin ölçülməsi suyun sürətinin ölçülməsi səhifəsində izah olnub).
Fırlanğıc ilə sərfin ölçülməsi. Mövcud hidrometrik üsulların içərisində fırlanğıc ilə sərfin ölçülməsi ən əlverişli üsul hesab olunur. Bu əməliyyat nisbətən çox vaxt aparmasına baxmayaraq ölçmə nəticəsi dəqiq olur. Ölçmə əməliyyatı ölçmə məntəqəsində seçilmiş hidrometrik kəsim boyunca aparılır.



Sərfin ölçülməsi üçün məntəqədə aşağıdakı əsas işlər görülməlidir:

    1. sərf ölçüləcək məcranın təsviri və iş şəraiti haqqında məlumatın toplanması;

    2. ölçmə vaxtı səviyyənin müəyyən edilməsi;

    3. kəsim boyunca işçi dərinliklərin ölçülməsi;

    4. su səthinin mailliyinin müəyyən edilməsi;

    5. sürət şaqullarında sürətin ölçülməsi.

Fırlanğıc ilə ölçülmüş sürətə görə sərf analitik, qrafiki və izotax üsullsrı hesablana bilər.
3.Hidravliki üsul. Suyun sürətini ölçmədən hidravliki üsulla sərfi təyin etmək mümkündür .Belə ki, çaylarda və digər su mənbələrimdə qurilan bir sira hidrotexniki qurğuların (bənd, səviyyə nizamlayıcı, və s.) yuxarı və aşağı byefində axın rejimi vaxta görə kəskin dəyişən olur.Bu səbəbdən sürətin ölçülməsi texniki cəhərtən çətin olur. Belə hallarda sərfin ölçülməsində elə bu qurğuların özündən istifadə olunur.

Bu qurğular təcrübi profilli, enli astanalı və nazik divarlı suaşıranlardan ibarət ola bilər.


Təcrübi profilli basdırılmamış suaşıranlarda sərf belə təyin olunur:
_______

Q = mbc√2gH 3/2



m—sərf əmsalı (vakkumsuz suaşıranlar üçün m=0.95 qəbul olunur).:

bc— axının yandan sıxılmasını nəzərə almaq şərtilə suaşranın astanasının enidir, bc=ξb (ξ—sıxılma əmsalı olmaqla ξ=0.85—0.95 qəbul olunur,b- suaşiranın enidir, m).:

g—sərbəst düşmə təcili, 9.80 m2/san qəbul olunur.:

H—yaxınlaşma sürətini nəzərə almaqla astana üzərində yaradılan təzyiqdir,m:

H = H v ²/2g

H—astana üzərində yaradılan təzyiq, m:



v —yuxarı byefdə suaşiranın qarşısında yaranan yaxınlaşma sürətidir, m/ san :


Enli astanalı suaşıranlarda (şlüzlər, cəlaxıdanlar, düşmələr və s.) sərfi yuxarıdakı kimi təyin olunur.Lakin sərf əmsalə suaşranın astanasının növündən asılı olaraq, m=0.32—0.38 qəbul olunur.
Nazik divarlı suaşıranlaradan şox böyük olmayan sərflərin ölçülməsində istifadə olunur. Belə suaşıranların düzbucaq şəkilli, üşbucaq şəkili trapes şəkilli növləri var. Suvarma sistemlərundə trapes səkilli suaşıranlar geniş istifadə olunur.

Trapes səkilli suaşıranlar yandan sıxılma şərtilə işləyir. Bu suaşıranların yamac əmsalı m=0,25, astanasının eni (3—4)Hmax, onun yuxar byefdə kanalın dibindən hündürlüyü P≥0,5 m, astana üzərində yaradılan təzyiq isə 0,05—1,0 m-ə qədər ola bilr. Sərf belə təyin olunur:

Q = 1.86bH3/2

b—astananın eni, m:

H—astana üzərində yaadılan təzyiqdir.





Suaşıranı kanalların elə yerlərində qurmaq lazımdır ki, həmin hissə düz olsun, həmin hissədə 5—10 m uzunluğunda kanalların yamacları və dibi, ölçüləri dəyişməmək şərtilə hamarlanmalıdır. Elə etmək lazımdır ki, suaşıran qurulacaq en kəsikdə suaşıranın yuxarı və aşağı hissəsində səviyyələr fərqi yaransın. Suaşıran qurulacaq yerdə bünövrənin qazılıb, gələcəkdə aşağı çökməməsi üçün alt hissə bərkidilir. Suaşıran kanalın istiqamətinə perpenikulyar olaraq qurulmalıdır, nivelir və ya tarazlaşdırıcı vasitəsilə şaquli və üfüqi istiqamətdə yoxlanmalıdır, yanlardan elə möhkəmləndirilməlidir ki, su keçirməsin.Yuxarı hissədən kanalın dib səviyyəsi isə suaşıranın astanasından 3—4 sm aşağı olmaqla, suyun suaşırana yaxınlaşma sürətinin 15 sm/san aşağı olmasını təmin etməlidir. Aşağı hissədən isə elə olmalıdır ki, suaşırandan su axanda yuyulma əmələ gəlməsin. Sərfin ölçülməsinin yüksək dəqiqliyini təmin etək məqsədilə suaşıranın astanası üzərindəki suyun səviyyəsi astananın eninin 1/3-dən çox və 1/10-dən isə az olmamalıdır. Su sərfi suaşıran üzərindən keçən suyun səviyyəsi ilə təyin edilir. Suaşıran üzərinə vurulan reykanın sıfır bölgüsü suaşıranın astanası ilə bir səviyyədə olmalıdır.
4.Kimyəvi üsul. Bu üsulla səfrin ölçülməsi ən çox iti axan və turbulent axın rejimli dağ çaylarında tətbiq olunur. İti axan çaylarda başqa hidrometrik ölçmə əməliyyatlarını tətbiq etmək çətinlik törədir. Kimyəvi üsul ilə sərfin ölçülməsində istifadə olunan məhlul suya fasiləli və ya fasiləsiz şəkildə axıdıla bilər.

Axının en kəsiyndə,səviyyənin müxtəlif qiymətlərində sərfin olçülmsi əmliyyatı aparılıbsa, belə hallarda sərflə səviyyə göstəriciləri arasında qrafiki əlaqə yaramaq olar. Müxtəlif səviyyələrə uyğun sərfin hər dəfə ölçülməsi texniki cəhətdən çətin yerinə yetirilir və ona xeyli vaxt tələb olunur. Odur ki, sərflə səviyyə arasında Q= f (h) əlaqəsinin qurulması təcrübi cəhətdən əlverişlidir. Bu qrafiki əlaqədən istifadə etməklə sərfi ölçmədən, müxtəlif səviyyələrə uyğun sərf ğöstəricilərini təyin etmək olar.





Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət