Ana səhifə

Pedaqoji fikir tarixində şəxsiyyətin inkişafının yaş və fərdi xüsusiyyətlərinə həmişə diqqət yetirilmişdir. İnsanın hər bir yaş dövrünün özünəməxsus xüsusiyyətlərinə Azərbaycan xalq pedaqogikasında geniş yer verilmişdir


Yüklə 20.72 Kb.
tarix10.06.2016
ölçüsü20.72 Kb.
Pedaqoji fikir tarixində şəxsiyyətin inkişafının yaş və fərdi xüsusiyyətlərinə həmişə diqqət yetirilmişdir. İnsanın hər bir yaş dövrünün özünəməxsus xüsusiyyətlərinə Azərbaycan xalq pedaqogikasında geniş yer verilmişdir.

Azərbaycan xalq pedaqogikasında məktəb yaş bölgüsündən əlavə yüz yaşa qədər dövrü səciyyələndirən nümunələr vardır. Bu nümunələr təsdiq edir ki, hər bir xalq uşaqların yaş bölgüsü ilə maraqlanmış, bu və ya digər məsələdə həmin bölgünü nəzərə almağı zəruri saymışdır.

Yaş dövrlərinin müəyyən edilməsi uşaqların bilik səviyyələri ilə əlaqədar meydana gəlmişdir. Tərbiyəetmə işində uşaqların yaş və fərdi xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması və yaş dövrlərinin təsnif edilməsini görkəmli filosoflar, pedaqoqlar zəruri hesab etmişlər. Bu onunla izah edilir ki, hər bir yaş dövrü üçün uşaqların fiziki, psixoloji və sosial inkişafının özünəməxsus səviyyəsi var.

İnsan öz inkişafında müxtəlif yaş dövrlərindən keçir və hər bir dövr şəxsiyyətin inkişafına müəyyən təsir göstərir. Pedaqogika tarixində insanın yaş dövrləri ilə bağlı müxtəlif mülahizələr irəli sürülmüşdür (Aristotel, N.Gəncəvi, Y.A.Komenski, C.C.Russo və b.). Məsələn, Y.A.Komenski dörd fəslə müvafiq olaraq insan həyatını dörd dövrə bölmüşdü: həyatın bahar dövrü (uşaqlıq), yay dövrü (gənclik), payız dövrü (orta yaş), qış dövrü (qocalıq). C.C.Russo uşaq və gənclik illərini dörd yaş dövrünə bölmüş və hər dövr üçün səciyyəvi tərbiyə sahəsini göstərmişdir: I — fiziki inkişaf dövrü (0-2 yaş); II — hisslərin inkişafı dövrü (2-12 yaş); III — zehni inkişaf dövrü (12-15 yaş); IV — əxlaqi inkişaf dövrü (15-18 yaş).

Qədim yunan filosofu Platon yaş qrupları haqqında maraqlı fikirlər söyləmişdir. Yaş bölgülərinə o, ad qoymasa da 30 yaşa qədər olan dövrləri səciyyələndirmişdir. Platon deyirdi ki, 3-6 yaşlı uşaqlar dövlət tərbiyəçilərinin rəhbərliyi ilə ətrafları açıq olan, lakin üstüörtülü saray və meydançalarda oyunla məşğul olmalıdırlar. Uşaqlar 7-12 yaşlarında dövlət. 12-16 yaşlarında uşaqlar palestra (güləşmə) məktəbinə davam etməli, 16-18 yaşlarında isə, əsasən, əməli məqsəd daşıyan hesab, həndəsə, astronomiyanı öyrənirdilər. 18-21 yaşlarında onlarla efebiya, yəni hərbi və mülki təcrübə keçirilirdi. Həmin yaşlarda əqli fəaliyyətə həvəs göstərən gənclər təhsilin üçüncü dərəcəsinə qədəm qoymalı və burada 30 yaşa qədər oxumalı idilər. Müstəsna istedadı olanlar təhsillərini beş il davam etdirərək, sonra böyük dövlət vəzifəsi tuta bilərdilər. Belə adamlar 50 yaşdan sonra dövlət vəzifəsindən azad olub, elmi-tədqiqat işləri ilə məşğul olurdular.

Pedaqogika elmi klassik pedaqoqların yaş fiziologiyası sahəsində aparılan tədqiqatlarının nəticəsinə əsaslanaraq, uşaqların yaş dövrlərini aşağıdakı kimi müəyyən etmişdir. 1. Məktəbəqədər dövr; 2. Məktəb dövrü. Bu yaş dövrlərinin özünəməxsus xüsu



Kiçikyaşlı məktəblilərin yaş xüsusiyyətləri
Kiçik yaşlı məktəblilər ibtidai sinifləri əhatə edir. Bura 6-10 və ya 7-11 yaşa qədər uşaqlar daxildir. İbtidai sinif şagirdlərinin fizioloji, psixoloji və sosial inkişafı məktəbəqədər yaşlı uşaqların inkişafından xeyli dərəcədə fərqlənir. Kiçikyaşlı məktəblilərin fizioloji xüsusiyyətləri onunla səciyyələnir ki, bu yaş dövründə uşaqlarda əzələ lifləri sürətlə inkişaf edir, bərkiyir, əzələlərin qüvvəsi artır və sümükləşmə prosesi sürətlənir. Onurğa sümüyü, normal bir əyrilik vəziyyəti alır.onların boyu ildə 5 sm. artmaqla 115 sm-dən 140 sm-ə qədər, çəkiləri 21 kq-dan 33 kq-a qədər artır. Uşaqlar bu yaş dövründə çox mütəhərrik olurlar, saatlarla oynamaqdan yorulmurlar. Bu isə əzələlərin çox sürətlə inkişafı ilə əlaqədar olur.

Bu yaşda orqanizmin anatomik-fizioloji inkişafı yeni mərhələyə qədəm qoyur: uşaqların boyu ildə orta hesabla 3-4 sm, çəkiləri 2-3 kq artır. Skeletin sümükləşməsi başa çatmadığından onların partada düzgün oturmasına diqqət yetirmək lazımdır. Bu yaşda ürək-damar sistemi zəif inkişaf edir. Buna görə də uşaqların hərəkətdə olmasına ehtiyac duyulur.

Kiçik məktəblilərin özlərinə məxsus psixoloji xüsusiyyətləri vardır: bu yaşda qeyri-ixtiyari diqqət, mexaniki hafizə, konkret təfəkkür üstünlük təşkil edir. Onların nitq bacarığı da zəif olur. Çox vaxt şagirdlər mətnləri şer kimi əzbərləyir, mexaniki yadda saxlamağa çalışırlar. Bunun qarşısı alınmasa, onlarda əzbərçilik yarana bilər. Buna görə müəllim şagirdləri mətni öz sözləri ilə danışmağa, plan tutmağa, suallara cavab tapmağa, sərbəst mövzularda kiçik inşalar yazmağa daha çox cəlb etməlidir.

Bu yaşda əsas fəaliyyət növü təlimdir: təlimdə uşaq biliklərə yiyələnir, tərbiyə olunur və psixi cəhətdən inkişaf edir. Müəllim şagirdlərə öz təlim əməklərini düzgün təşkil etməyə, öyrənmənin səmərəli yollarını öyrətməyə çalışmalıdır. K.D.Uşinski bunu ibtidai təlimdə bilik verməkdən də vacib vəzifə hesab edirdi.

Kiçik məktəblilərlə təlim-tərbiyə işində bu yaşın xüsusiyyətlərini nəzərə almaq mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Onlardan başlıcaları aşağıdakılardan ibarətdir:

a) kiçik məktəblilər hər şeyi öyrənməyə can atırlar; bunu nəzərə alıb şagirdlərdə mütaliə tələbatı formalaşdırmaq lazımdır;

b) uşaqlar şən, emosional təbiətə malikdirlər; müəllim və valideynlər bədii əsər və filmlərdən, canlı sözdən istifadə edib onlarda yüksək mənəvi hisslər (vətənə məhəbbət, xeyirxahlıq, qayğıkeşlik, diqqətlilik və s.) aşılamağa çalışmalıdırlar;

c) kiçik məktəblilərdə ünsiyyət tələbatı güclüdür; bunu nəzərə alıb uşaqları kollektiv tədbirlərə, birgə oyuna, əməyə cəlb etmək, onlarda kollektivçilik, yoldaşlıq, dostluq, nəzakətlilik, qızlara qarşı diqqətlilik kimi keyfiyyətlər aşılamaq lazımdır;

ç) uşaqlar təsir altına tez düşür, müəllimə inanır, onun dediklərini sözsüz yerinə yetirirlər. Bundan şagirdlərin düzgün tərbiyəsi üçün istifadə edilməlidir;

d) ibtidai sinif şagirdləri müəllimin tapşırıqlarını böyük həvəs və səylə yerinə yetirirlər. Müəllim və valideynlər müəyyən tapşırıqlar sistemi tətbiq etməklə, uşaqları həvəsləndirməklə onlarda müsbət keyfiyyətlər tərbiyə etməyə nail ola bilərlər.

Kiçik yaşlı şagirdlərin psixi inkişafının da özünəməxsus keyfiyyətləri vardır. Bu yaş dövründə uşaqların iradi (ixtiyarı) diqqəti nisbətən zəif inkişaf etmiş olur. Onlar uzun müddət fikirlərini toplamaqda çətinlik çəkir, diqqətlərini iki iş üzərində bölə bilmirlər. Ona görə də, valideynlər də, müəllimlər də uşaqların diqqətinin formalaşmasına qayğı göstərməlidirlər. Ona görə ki, “diqqət ruhumuzun elə bir yeganə qapısıdır ki, süurumuzda olan hər bir şey mütləq buradan keçir. Deməli, təlimin heç bir kəlməsi bu qapıdan keçmədən uşağın ruhuna daxil ola bilməz…” Uşağı bu qapını açıq saxlamağa çalışdırmaq birinci dərəcəli əhəmiyyətli işdir, təlimin bütün müvəffəqiyyəti buna nail olmaq üzərində qurulur. Uşaqlarda fəal (ixtiyarı) diqqəti inkişaf etdirmək vacibdir. Çünki fəal diqqətdə əşya insane üzərində deyil, insane əşya üzərində hakim olur.

Uşaqların diqqəti onların maraqları ilə çox əlaqədardır. Maraq diqqətin güclənməsinə səbəb olur. Bu yaşda olan uşaqlar müxtəlif məsələlərlə maraqlanır və çoxlu suallar verirlər. Belə suallara cavab vermək zəruridir. Kiçikyaşlı məktəblilərdə mexaniki hafizə qüvvətli olsa da, saxlanması yalniz mexaniki yolla deyil, həm də məntiqi yolla olur. Bu yaş dövrünü səciyyələndirən xüsusiyyətlərdən biri də onlarda təfəkkürün inkişafıdır. Şagirdlər ətraf aləmin hadisələrinin səbəb-nəticə əlaqələrinin mahiyyətinə dərindən nüfuz etməyi öyrənmədən əvvəl bu yaş dövründə təfəkkür məşqləri keçir. Bu məşqlər nəticəsində onlar əşya və hadisələrin mahiyyətini görürlər. Uşaqlar canlı obrazı əvvəlcə görür, sonar onu təsəvvür edir və təsəvvüründə yaradır.



Kiçikyaşlı məktəblilər daim axtarəşda olub bilmədiklərini öyrənməyə həvəs göstərirlər. Onlar ətraf aləm, təbiət, əmək, müxtəlif əşyalarla tanış olur, onların keyfiyyət və xüsusiyyətlərinə dair biliklərə yiyələnirlər. Təbiət hadisələrini dönə-dönə müşahidə etdikcə, uşaqlar onların başvermə səbələri ilə maraqlanırlar. Getdikcə onların əlamət və keyfiyyətlərinə daha dərindən bələd olmağa çalışırlar. Belə ki, uşaqları nə üçün yağış, qar yağır, külək əsir, tufan baş verir, zəlzələ olur, adamlar bir-birini öldürür, müharibə edirlər, adamlar qocalır, ölür və s. kimi problemli məsələlər daha çox düşündürür. Uşaqlar sinifdən sinifə keçdikcə havanın vəziyyətini, hər fəslin özünəməxsus əlamətlərini öyrənir, bu sahədə öz təsəvvür və anlayışlarını genişləndirirlər. Onlar ev heyvanları haqqında müəyyən biliklər əldə edir, onların adamlara nə kimi fayda verdiklərini öyrənirlər. Uşaqlar öyrənirlər ki, təbiət müxtəlif səslər, rənglər və formalarla zəngindir. Təbiət eyni vaxtda bir neçə duyğuya təsir edir. Meşədə, parkda olarkən uşaqlar yaşıl yarpaqları, güllərin, çiçəklərin bir-birindən fərqlənən rəngini görür, onların ətrini hiss edirlər. Bu kimi məsələlər uşaqları heyrətləndirir. Göy gurultusu, ildırım çaxması, vulkan püskürmələri uşaqları düşündürür.

siyyətlərini şərh etməzdən əvvəl akselerasiyanın mahiyyətini bilmək lazımdır.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət