Ana səhifə

Fizikte yanıt bekleyen 10 soru


Yüklə 11.17 Kb.
tarix10.06.2016
ölçüsü11.17 Kb.
Soru: Evren niçin 3 uzay ve 1 zaman boyutu ile gözlenmekte ?
Özel olarak bu soruya yorumumu yazmadan once, “fizikte yanıt bekleyen 10 soru” düzenlemesi ile ilgili kisa bir yorum yazmak istiyorum. Bu soruların subjektif olduğu ve sadece (teorik) yüksek enerji fiziği problemlerini içerdiği doğrudur. Nitekim (her yıl düzenlenen ) Süper Sicim Teorisi konferansında, biraz da fizikçileri “eğlendirmek” için kaleme alınmış sorular bunlar. ( Fizikçilerin konferanslarda eğlenebileceklerine inanmayanlar çıkabilir! Bir ornek vereyim: 1998’de Santa Barbara’da katıldığım Süper sicim konferansında 200 kadar fizikçinin hep beraber genç bir Harvard’lı fizikçi olan Maldacena’nın teorik fizikte yazdığı çok önemli bir makaleyi kutlamak için “makarena” dansı yaptığını hatırlıyorum. Bu dans da New York Times’da yer almıştı! Tamam kabul edelim ki espri kabiliyetimiz Maldacena-Makarena benzerliğini yakalamaktan öteye gidemiyor çoğu zaman!)

Sorularla ilgili gözardı edilmemesi gereken diğer bir husus da bu soruların konferans esnasında “ yahu bu everenle ilgili biz neler bilmek istiyoruz acaba ” tuüründen bir zoraki

prosesle ortaya çıkmadığidır. Yüksek enerji fiziğinde, literatürü takip edenler, araştırmaların de facto olarak bu sorular etrafında döndüğünü göreceklerdir. Belki soruların sayısının biraz daha fazla olması gerektiği itirazi makuldur.
Yukarıdaki sorunun yorumuna geçelim. Bu soruya bir cevap arayabilmemiz için şu iki kabulden birini yapmamız gerekiyor: a) Herhangi N boyutlu Evrende fizik kanunlarını ifade eden diferansiyel denklemler aynı kalsınlar ( yani, örneğin 7 boyutlu (teorik) bir evrende de 4 temel kuvvetin var oldugunu farzedelim) , b) N boyutlu evrende fizik kanunlari değişsin, sabit kalan, kuvantum prensipleri ve genel göreceliğin prensipleri olsun. Şimdi , kısaca

Bu 2 alternatifi irdeleyelim.


a) Herhangi N boyutlu Evrende fizik konunlarını ifade eden diferansiyel denklemler aynı kalsınlar. Bu bakış açısına göre, mesela N boyutta Newton’ nun genel çekim kanunu , 3 +1 boyuttaki 1/r^2 formundan 1/ r^(N-2) formuna değişir. Diğer kanunlar da benzer değişikliklere uğrarlar. Bu tür bir yaklaşim ile Evrenin niye 3 uzay boyutuna sahip olduğu

sorusu tarihte pek çok fizikçi ve filozofu meşgul etmiştir. Hatta temel fizik kanunlarinin bilinmediği eski Yunan’da dahi 3 boyut üzerine Ptolemy’nin kafa yorduğu ve yazdığı bilinmektedir. Daha sonları Immnuel Kant, Herman Weyl ve baska pek çok bilim adamı biraz da Antropik ( insan merkezli) argumanlar öne sürerek Evren’nin 3 uzay boyutuna sahip

olması gerektiğini iddia ederler. Özellikle de kuvantum mekaniğinin ortaya çikişindan sonra, Ehrenfest, Tangherlini. Gurevich ve Mostepannenko Srchrödinger dalga denklemini hidrojen atomu için N boyutta çözmüşler ve sadece 3 uzay boyutu için atomun kararli yörüngelere sahip oldğunu göstermişlerdir. Benzer bir analiz Albert Einstein’nin Genel Görecelik teorisi için de yapılmış ve bir yuvarlak yıldız etrafında kararlı yorüngelere sahip gezegenlerin ancak 3 uzay ve 1 zaman boyutuna sahip evrende oluşabilecekleri gösterilmiştir.

Yine antropik argumanlar gözönüne alınacak olursa, elektriksel ve akustik sinyaller sadece

3 uzay boyutlu evrende dağilmadan, bozulmadan keskin bir şekilde bilgiyi taşiyabililirler.

Kisaca, eğer fizik kanunları aynı kalırsa, sadece 3 uzay ve 1 zaman boyutlu bir evrende elementler ve insan gibi gözlemciler oluşabilir. ( Burada değinmediğimiz bir nokta zaman boyutunun neden sadece 1 olduğu: her ne kadar son zamanlarda birden fazla zaman boyutu olan modeller çalişilsa da, bütün bu modeller fizikte vazgeçemeyeceğimiz kozalite prensibini çiğnemektedirler. Konu epey detayli oldugğu için kısa geçiyorum. ).

b) N boyutlu evrende fizik kanunlari değişsin, sabit kalan, kuvantum prensipler ve genel göreceliğin prensipleri olsun. Yine çok uzun süre önce ortaya atılan bu düşünce, geeçen yüz yılın başında, özellikle Kaluza ve Klein isimli fizikçilerin 5 boyutlu evrenlerdeki ilginç çalışmaları ile matematiksel bir zemine oturdu. Kaluza ve Klein Einstein’ın vazgecmediği bir hayali olan Elektromagnetik ve Genel Görecelik teorilierinin birleştirilmesini ve her ikisini de geometrik bir orijin verilmesini 4+1 boyutta sağladilar. Böylece 5 boyutta fizik kanunları değisti: elektromagnetik teori ortadan kaltı. İlk bakışta üzücü görünecek bu sonuç, 4. uzay boyutunun gözlenemeyecek kadar küçük alınması ile yasadimiz evrende hem elektromagnetik hem gravitasyon teorisini verince, fizikçilerin gözünde çok değer kazand. Nitekim, son 30 yıldır, 4 temel kuvveti içine alan, hepsine geometrik bir orijin veren Kaluza ve Klein benzeri

modeller ortay atıldı. 9+1 boyutlu süper sicim teorileri ve 10+1 boyutlu M-teori ( ki henüz bu modelin denklemlei bulunmuş değil, sadece simetrilerinin ve mikroskobik yapi taşlarinin bir kısmı, mesela 5 ve 6 boyutlu zarlar, biliniyor) bu meyanda gelinen en son noktalar. Mesela M-teoriyi ele alalim: bu model 10 tane uzay boyutu olan ve butun temel kuvvetleri “prensipte” izah eden bir model. Bu modeli çalısaşanların temel sorunu, tutarlı ve doğal bir biricimde 10 = 7 +3 şeklinde modelin evrenini, gözlenebilir 3 uzay ve gözlenemez 7 uzay boyutuna ayirmak. Henüz fizikçilerin üzerinde mutabık oldukları bir çözum yok ama

pek çok ilginç fikir literaturde detaylı bir sekilde çalışılmakta. Bu fikirlerden en eski olani,

Klein’ın eksta boyutlari çok kuçuk yapma düşüncesi. Fizikçiler ektra boyutları, matematikçilerin de çok ilgisini çeken Calabi-Yau isimli manifoldlar şekline sokuyorlar.

Son zamanlarda ortaya çıkan başka bir fikir de, 3 boyutlu evrenimizi daha yuksek boyutlu bir evrende bir duvar olarak görmek: bu duvardan dışarıya sadace gravıtasyon çıkabiliyor

( çıktıp dağidigi içinde diger kuvvetlere göre şiddeti çok zayıflıyor). Bizim gibi Standart model parcacıklarından ( elketon, proton vb) oluşmuş cisimler, duvara ( 3-brane) mahkum! )

Sonuç; Niye 3 +1 boyutta yaşadığımız sorusu henüz net bir cevap bulmuş degil, daha da önemlisi ne tür bir modelin boyle bir soruya cevap vereceğini bilemiyoruz.

Bayram Tekin


ODTÜ Fizik Bölümü

Ankara


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət