Ana səhifə

FAİQ ƏLƏKBƏrov məHƏMMƏD ƏMİN


Yüklə 4.41 Mb.
səhifə1/12
tarix10.06.2016
ölçüsü4.41 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


FAİQ ƏLƏKBƏROV


MƏHƏMMƏD ƏMİN

RƏSULZADƏNİN DÜNYAGÖRÜŞÜ

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Fəlsəfə və Siyasi-Hüquqi Tədqiqatlar İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə çap olunur

(protokol №11, 07.11.2007)
Elmi redaktoru: Müstəqil Ağayev

AMEA Fəlsəfə və Siyasi-Hüquqi Tədqiqatlar

İnstitutunun aparıcı elmi işiçsi,

fəlsəfə elmləri namizədi


Rəyçilər: Əlikram Tağıyev

Fəlsəfə elmləri doktoru, professor

Azər Mustafayev

Fəlsəfə elmləri doktoru, professor



Rafail Əhmədli

Fəlsəfə elmləri namizədi, dosent




Faiq Qəzənfər oğlu Ələkbərov. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin dünyagörüşü. Bakı, “Elm”, 2007, - 270 səh.
Monoqrafiya Azərbaycanın, bütövlükdə türk dünyasının böyük oğlu, xalqımızın fəxri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucusu, başçısı, siyasi və dövlət xadimi, ədəbiyyatşünas, mütəfəkkir Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin dünyagörüşünə həsr olunub. Monoqrafiyanı M.Ə.Rəsulzadə yaradıcılığının bütöv və sistemli araşdırılmasına həsr olunmuş ilk kitablardan biri kimi qəbul etmək olar. Eyni zamanda, bu əsərdə Azərbaycanın ictimai-siyasi və fəlsəfi fikir tarixinin milli ideoloji mənbələri də açıqlanır.

Monoqrafiyadan fəlsəfə və başqa elm sahələrində çalışan müxtəlif səviyyəli mütəxəssislər – tələbələr, magistrlər, aspirant­lar, eyni zamanda geniş oxucu kütləsi faydalana bilər.


İSBN 978-9952-8098-9-3

© F.Ələkbərov- 2007

İÇİNDƏKİLƏR


Ön söz……………………………………………………4
I Fəsil XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda sosial-siyasi və ideoloji mühit. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyat və yaradıcılığı
1.1.XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda sosial-siyasi və ideoloji mühit…………………………..10

1.2. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyat və yaradıcılığı………………………………………………48


II Fəsil M.Ə.Rəsulzadənin ictimai-siyasi görüşlərinin təşəkkülü və təkamülü
2.1. M.Ə.Rəsulzadənin yaradıcılığında sosializm və demokratiya ideyaları……………………………………….63

2.2. M.Ə.Rəsulzadə müsavatçılıq ideologiyasının və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradıcılarından biri kimi…………………………………………………………143

2.3. M.Ə.Rəsulzadənin ictimai-siyasi görüşlərində din problemi…………………………………………………182
III Fəsil M.Ə.Rəsulzadənin sosial-fəlsəfi, etik və estetik görüşləri
3.1. M.Ə.Rəsulzadənin sosial-fəlsəfi görüşləri………..206

3.2.M.Ə.Rəsulzadənin etik və estetik görüşləri……….231


Nəticə…………………………………………………259
İstifadə edilmiş ədəbiyyat……………………………….265
Bu kitabı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin

qurucusu, lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə onun silahdaşlarının əziz xatirələrinə ithaf edirəm

ÖN SÖZ
Azərbaycan xalqının sosial-siyasi və fəlsəfi fikir tarix­ində görkəmli ictimai-siyasi xadim, istedadlı alim, mütəfək­kir, publisist, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) qurucularından olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin (1884-1955) özünəməxsus yeri və rolu vardır. SSRİ dağılan­dan sonra M.Ə.Rəsulzadənin həyatı və sosial-siyasi ideya­ları tədqiqatçıların diqqətini daha çox cəlb etmiş, yeni dövrdə Azərbaycanın sosial-siyasi, mənəvi-mədəni problem­lərinin həllində bu görkəmli dövlət xadiminin mənəvi irsindən hərtərəfli istifadə olunmağa başlanmışdır. M.Ə.Rə­sul­zadənin ölməz ideyaları 70 illik fasilədən sonra müstəqil­liyini bərpa etmiş Azərbaycanda siyasi-ideoloji qiymətini al­mağa qədəm qoymuşdur. M.Ə.Rəsulzadənin həyatı, siyasi baxışları, dövlətçiliyə dair fikirləri, milli və siyasi məfkurə­dən doğan publisistikası, elmi-fəlsəfi, etik, estetik düşün­cələri və s. diqqət mərkəzindədir.

Qeyd edək ki, M.Ə.Rəsulzadə irsinə və XX əsrin əv­vəll­ərində baş verən bir çox mühüm sosial-siyasi hadisələrin təhlilinə hələ də lazımi qiymət verilməyib. M.Ə.Rəsulzadə­nin elmi-fəlsəfi irsi çox az araşdırılmış, tədqiqatlarda onun yalnız siyasi fəaliyyəti ön plana çəkilmişdir. Nəticədə M.Ə.Rəsulzadənin yaşadığı dövr, həmin zaman kəsiyində baş verən sosial-siyasi, ideoloji hadisələrlə bağlı ziddiyyətli fikirlər səslənməkdədir. Bu baxımdan M.Ə.Rəsulzadə şəxsiy­­yətini lazımınca öyrənmək yalnız onun özü ilə bağlı fərqli fikirlərə deyil, həm də bütövlükdə o dövrün elmi-siyasi hadisələrinə aydınlıq gətirmək deməkdir.

Araşdırılan problemlər içərisində isə AXC-nin qurul­ma­sının ideoloji-nəzəri əsaslarının tədqiqi önəmli yer tutur. Cümhuriyyətin necə və hansı şəraitdə yaranmasını tədqiq etmək çox zəruridir. Belə ki, AXC bütün Şərq tarixində, müsəlman və türk dünyasında ilk demokratik cümhuriyyət idi. Bu Cümhuriyyət dövlətçilik şüurumuzun uğurlu nəticəsi və mövcud demokratik dövlətimizin əsas təməl prinsiplərin­dəndir. Dövlətimizin başlıca prinsiplərini, mahiyyətini öy­rən­­mək üçün AXC ən dəyərli örnəklərimizdəndir. Bu Cüm­huriyyətin ideoloqları sırasında M.Ə.Rəsulzadə ayrıca və başlıca yer tutur. M.Ə.Rəsulzadə irsini öyrənmək, Cüm­huriyyətin qurulmasının elmi-nəzəri əsaslarını da üzə çıxar­maq deməkdir.

Bu baxımdan tədqiqat işinin qarşısında duran ən aktual məsələ M.Ə.Rəsulzadənin elmi-fəlsəfi irsini araşdır­maqdır. AXC-nin fəaliyyətinin elmi-fəlsəfi əsaslarını əsasən, M.Ə.Rəsulzadə işləyib hazırlamışdır. Bu vaxta qədər onun sosial-fəlsəfi, ictimai-siyasi görüşləri ilə bağlı çox az sayda elmi araşdırma aparılıb ki, bu da sistemli və tam şəkildə ol­ma­mışdır. Halbuki bu sahədə araşdırılması zəruri olan kifa­yət qədər dəyərli elmi-fəlsəfi problemlər mövcuddur. Ona görə də, əsərdə Məhəmməd Əminin əsasən, ictimai-siyasi və sosial-fəlsəfi fikir tariximizdəki xidmətləri öz əksini tapıb.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, onun qurucuları ilə ba­ğlı Azərbaycan Respublikasının sabiq prezidenti Heydər Əliyevin də dəyərli fikirləri var. H.Əli­yevin AXC-nin qurucularına yüksək qiyməti həm AXC-nin 80 illiyinin keçirilməsi, həm də onların adlarının əbədiləş­dirilməsi ilə bağlı verdiyi sərəncamlarda öz əksini tapmışdır. AXC-nin 80 illiyinin keçirilməsi ilə bağlı verdiyi sərəncamda H.Əliyev deyir: «Şərqdə ilk demokratik dövlət quruluşunu yaratmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti istiqlaliyyətimizi elan edərək xalqımızın müstəqillik əzmini nümayiş etdir­mişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ölkə­nin daxil­in­də və xaricində yaranmış kəskin və mürəkkəb icti­mai-siyasi şərait­də fəaliyyət göstərmişdir. Bu dövlətin qısa bir müddətdə həyata keçirdiyi tədbirlər xalqımızın tar­ix­ində böyük iz buraxmışdır. Milliyyətindən, siyasi və dini mən­sub­iy­yətindən, cinsindən asılı olmayaraq bütün vətən­daşlara bərabər hüquqlar verilməsi, dövlət sərhəd­lərinin müəyyən olunması, Azərbaycan dövlətçiliyi atribut­lar­ının qəbul edil­məsi, ana dilinin dövlət dili elan olunması Azərbaycanın gələcək müstəqilliyi üçün möhkəm zəmin yaratmışdır. Demo­kratik dövlət quruculuğu sahələrində atılmış addımlar Azərbaycan Xalq Cümhuriy­yətinin 23 ay­lıq fəaliyyətini əks etdirən əsas istiqamətlərdir» (36, 3). H.Əli­yevin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, onun qur­ucuları ilə bağlı dəyərli fikirləri də mövzunun aktuallığını və dövlətçiliyi­mizin inki­şaf­ında yerini, rolunu ortaya qoyur.

Məhəmməd Əminin ictimai-siyasi, sosial-fəlsəfi, etik və estetik görüşlərinin tədqiqini zəruri edən ən başlıca məsələ, bu böyük insanın çağdaş Azərbaycan xalqının, mil­lət­inin, dövlətinin, onun mədəniyyətinin, ədəbiyyatının, ide­o­lo­giya­sının və s. təşəkkülündə və formalaşmasında misil­siz xidmətləri, fəaliyyəti və şüurlu əməyidir. Rəsulzadə­nin 1903-cü ildən 1955-ci ilədək olan həyat və yaradıcılığına, sosial-siyasi, sosial-fəlsəfi, dini, etik, estetik və s. görüşlərinə diq­qət­lə, qərəzsiz, obyektiv, əsl ziyalı və alim kimi yanaşılma­lıdır. Doğrudur, Rəsulzadə fəlsəfənin başlıca problemləri (var­lıq, materiya, idrak, şüur, dialektika və s.) ilə məşğul olmamış, bu sahələrə aid xüsusi bir əsər yazmamışdır. An­caq Məhəmməd Əminin bütün elmi-fəlsəfi, ictimai-siyasi yaradıcılığı ilə tanışlıq, bizə deməyə əsas verir ki, o, böyük bir mütəfəkkirdir.

Sovetlər Birliyi dövründə M.Ə.Rəsulzadənin ictimai-siyasi, sosial-fəlsəfi, ədəbi-bədii yaradıcılığına baxış əsasən qərəzli olmuşdur. Azərbaycanın 70 illik müstəmləkə olduğu dövrdə M.Ə.Rəsulzadə və AXC haqqında kifayət qədər qərəzli ədəbiyyat yaradılmışdır. İmperiyanın bir sıra alimləri, siyasi xadimləri və başqaları M.Ə.Rəsulzadəni xalq düşməni, panislamist, pantürkist, AXC-ni isə bəylərin, varlıların hökuməti kimi təqdim edirdilər. Məsələn, Qədim Mustafayevin «XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda islam ideologiyası və onun tənqidi» əsəri həm Sovetlər Birliyi dövründə M.Ə.Rəsulzadəyə olan münasibət, həm də XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda islam ideologiyasının yeri və rolunu öyrənmək baxımından maraqlıdır (40).

Eyni zamanda SSRİ dövründə bu mövzu ilə bağlı yazılmış başqa əsərlər – «Azərbaycan Kommunist Partiya­sının oçerkləri» (5), Z.Göyüşovun Azərbaycan sovet fəlsəfə­si tarixinə aid əsəri və «Azərbaycan maarifçilərinin etik görüşləri» (27), S.M.Əfəndiyevin «Azərbaycan prolet­ariat­ının inqilabi hərəkatı tarixindən» əsəri, C.Quliyevin «Lenin və Azərbaycanda sovet hakimiyətinin qələbəsi və möhkəm­lənməsi uğrunda mübarizə» (34) kitabı, «Azərbay­can tarixi» (2), «Azərbaycan ədəbiyyat tarixi» və s. kitablar, monoq­rafiyalar, dissertasiyalar, publisistik məqalələr mövcuddur.

1980-ci illərin sonlarından başlayaraq M.Ə.Rəsul­zadəyə münasibət müsbət istiqamətdə dəyişdi. O, artıq xalq düşməni deyil, Azərbaycanın böyük oğlu, ictimai-siyasi xadim kimi qələmə verildi. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra M.Ə.Rəsulzadənin yaradıcılığının obyektiv şəkildə araşdırılması prosesi sürətlənmişdir. M.Ə.Rəsulzadə irsinin obyektiv tədqiqində Şirməmməd Hüseynov, Şamil Qurbanov, Nəsiman Yaqublu, Nəsib Nəsibzadə, Mövsüm Əliyev, Xalid İbrahimli, Cəmil Həsənli, Müstəqil Ağayev, Vaqif Sultanlı, Aydın Balayev və başqalarının gördüyü işləri xüsusilə qiymətləndirmək lazımdır.

Azərbaycandan kənarda - xaricdə yaradılmış ədəbiyyatda M.Ə.Rəsulzadə Azərbaycan xalqının görkəmli ictimai-siyasi xadimi, publisisti, AXC-nin ideoloqu və qurucusu kimi təqdim edilib. M.B.Məmmədzadə, M.Ə.Rəsul­oğlu, H.Baykara, Ə.Qaraca, Ə.Yur­dsevər, İ.İhsan, T.Svyatoçovski, S.N.Tağızadə, C.Heyət, K.Arran, F.M.Akü­züm, S.Mehmet və b. onun sosial-siyasi, sosial-fəlsəfi yaradıcılığına obyektiv şəkildə yanaşıblar.

M.Ə.Rəsulzadə haqqında yazılmış dissertasiyalar, məqalələr, publisist yazılar və s. onun həyat və yaradıcı­lığının üzə çıxmasında müəyyən rol oynamışdır. Ancaq hələ də M.Ə.Rəsulzadənin irsini tam və obyektiv şəkildə aşkar etmək mümkün olmamışdır. Mövcud monoqrafiya məhz bu çatışmazlıqları aradan qaldırmağa xidmət edir. İlk elmi işlərdəndir ki, burada M.Ə.Rəsul­zadənin yaradıcılığı bütöv bir sistem şəklində tədqiqata cəlb olunmuşdur. Belə ki, ədə­biy­yatçılar onu ədəbi, tarixçilər isə tarixi baxımdan araş­dıraraq Rəsulzadə­nin etik, estetik və sosial-fəlsəfi dünya­görüşünü nə­zər­dən qaçırıblar. Mono­qraf­iyada M.Ə.Rə­sul­zadənin sosial-siyasi, sosial-fəlsəfi və etik-estetik görüşləri əsaslı şəkildə araşdırılmağa cəhd edilib və onun zəngin elmi irsi başlıca çalarları ilə cəmiyyətə təqdim edilmişdir.

Monoqrafiyanın hazırlanmasında əsas mənbə rolunda M.Ə.Rəsulzadənin öz əsərləri çıxış edir. Onun müxtəlif dövrlərdə qələmə aldığı «İran türkləri», «Səadəti-bəşər», «Tənqidi-firqeyi-etidaliyyun», «Milli dirilik», «Cəmaət idarəsi», «Əsrimizin Səyavuşu», «Azərbaycan Cümhuriy­yəti», «İstiqlal məfkurəsi və gənclik», «Millət və Bolşe­vizm», «Azərbaycan istiqlaliyyəti», «Çağdaş Azərbay­can tar­ixi», «Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı», «Qafqaz türkləri», «Qafqaz problemi ilə əlaqədar olaraq panturan­izm haq­qında», «Azərbaycan problemi», «Bolşeviklərin Şərq siya­səti», «Azərbaycanın kültür gələnəkləri», «Stalinlə ixtilal xatirələri», «Azərbaycan şairi Nizami», «Milli təsanüd» və başqa əsərləri bu qəbildəndir. Bununla yanaşı tədqiqat işində M.Ə.Rəsulzadənin «Şərqi-Rus», «İrşad», «Təkamül», «Yoldaş», «Tərəqqi», «İqbal», «Bəsirət», «Şəlalə», «Diri­lik», «Açıq söz», «Azərbaycan» (Bakı), «İrani-no» (Teh­ran), «Yeni Qafqasiya», «Azəri Türk», «Odlu yurd», «Bildi­riş», «Azərbaycan Yurd Bilgisi» (İstanbul), «İstiqlal», «Qu­r­­tu­luş» (Berlin), «Azərbaycan» (Ankara) və b. qəzet-jurnal­larda nəşr edilmiş məqalələrin­dən istifadə olunmuşdur.

Bu gün Azərbaycanda milli-ideoloji xətdə müəyyən boşluğun olması heç kəsə sirr deyil. Həmin boşluğu isə yalnız xalqımızın və onun böyük övladlarının minilliklər boyu bizə qoyub getdiyi elmi-fəlsəfi, ideoloji irsi üzə çıxarmaq və müasir dövr sosial-mədəni həyatımızın nailiy­yətilərilə bağlamaqla doldura bilərik. M.Ə.Rəsulzadə özü də XX əsrdə türk millətinin əsrlər boyu yaşatdığı milli-ideoloji xəttə yeni bir axar verməklə ortada olan boşluğu doldurmaq istəmişdir. Türk millətinin elmi-fəlsəfi dünya­görüşünə söykənən bu yeni ideoloji xəttin nəticəsində müasir Azərbaycan dövlətçiliynin əsası qoyulub. Bu baxımdan M.Ə.Rəsulzadənin irsinin araşdırılmasında əsas məqsəd də məhz bu məqamları önə çıxarmaqdır. Onun zəngin irsinə qiymət veriləndə M.Ə.Rəsulzadənin sosial-siyasi, sosial-fəlsəfi, etik-estetik baxışlarının Azərbaycan sosio-mədəni münasibətlərinin inkişafında yerini və rolunu görürük. M.Ə.Rəsulzadənin irsinin, ideyalarının bu gün daha incəliklə və yeni formada reallaşması zərurəti hiss edilməkdədir. Bu ideyaların cəmiyyətin milli ideologiyasına çevrilməsi yeni nəsilin milli şüurunun və sağlam mənəviyyatının formalaşdırılması məsələsində müvafiq qurum­ların işinə kömək edə bilər.

I FƏSİL
XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda sosial-siyasi və ideoloji mühit. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyat və yaradıcılığı


1.1. XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində

Azərbaycanda sosial-siyasi və ideoloji mühit
XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində quzey Azər­baycanda mövcud olan sosial-siyasi və ideoloji mühitin formalaşmasına nəzər yetirərkən məlum olur ki, bu dövrdə çar Rusiyasının işğalı altında olan Azər­baycan xalqı, Azərbaycan türkləri azadlıq uğrunda mübarizə aparmış və azad, müstəqil olmağa çalışmışlar. Ancaq bu azadlığı əldə etmək, onu qorumaq, yaşatmaq üçün, Azərbaycan xalqı yadelli işğalçılara qarşı ölüm-dirim savaşı aparmış, saysız-hesabsız şəhidlər vermiş və bu mübarizədə öz milli varlığını qoruyub saxlaya bilmişdir. Bir millətin milli varlığını qoruyub sax­laması, həmin millətin azadlıq, müstəqillik ideyasıının yaşa­ması və gələcəkdə bunu, reallaşdırması üçün zəmin demək­dir. Bu baxımdan XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlləri, bütövlükdə XIX əsr Azər­baycanın yeni sosial-siyasi və ideoloji mühitinin formalaş­masında çox mühüm rol oynamışdır. Bunun bir sıra elmi-mə­də­ni, sosial-siyasi, tarixi, sosial-iqtisadi və ideoloji səbəbləri var.

Sosial-siyasi və tarixi məsələlərə nəzər salarkən görür­ük ki, XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda (Quzey və Güney ərazilərlə bir yerdə) 20-dən çox müstəqil xanlıqlar- feodal dövlətlər mövcud olmuş, lakin bir araya gəlib böyük bir Azərbaycan dövləti qura bilməmişlər. XIX əsrin əvvəllə­rində çar Rusiyasının İranla (Qacarlar Dövləti) apardığı müharibələrin nəticəsi olaraq (Gülüstan-1813 və Türkmən­çay-1828 müqavilələri) Azərbaycan iki yerə parçalanmış və bu parçalanma nəticəsində Azərbaycanın quzeyi çar Rusiyasının işğalı altında qalmışdır.

Bu hadisənin Azərbaycanın sosial-siyasi, elmi-fəlsəfi və mədəni həyatına təsiri çar Rusiyası, Sovetlər Birliyi və müstəqillik dövrlərində müxtəlif yönlərdən qiymətləndiril­mişdir. Bunu, müsbət hal kimi görənlər də, birmənalı şəkildə tənqid edənlər də və orta mövqedən çıxış edənlər də olmuşdur. Şübhəsiz, müstəmləkəçilik bütün hallarda pislən­məli və işğalçılıq aktlarına haqq qazandırılmamalıdır. Çarizm dövründə Azərbaycan milli azadlıqdan məhrum edil­mək­lə yanaşı, mənəvi məhkumiyyətə də məruz qalmış­dır. Çarizmin Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda apar­dığı ruslaşdırma və erməniləşdirmə siyasəti, bir tərəf­dən, yerli əhalinin adət-ənənələrinə, dini, milli xüsusiy­yətlərinə böyük zərbə vurmuş, başqa tərəfdən isə gələcəkdə daha böyük bir bəlanın, müharibə ocağının yaranmasına - Ermənistan dövlətinin qurulmasına rəvac vermişdir.

XIX əsrin ortalarından etibarən Azərbaycanın sosial-siyasi həyatında önəmli hadisələr baş vermişdir. Çarizm əvvəlcə Azərbaycanda xanlıqları ləğv etmiş, yerində komendantlıq idarə-üsulu yaratmış, ucqarlarda möhkəm­lən­mək üçün bəylərdən, varlılardan və ruhanilərdən ibarət özü üçün sosial zəmin hazırlamışdı. Şübhəsiz ki, bütün bunlar dinc şəraitdə baş verməmiş, bir sıra üsyanlar və qaçaqçılıq hərəkatları ilə müşaiyət olunmuşdur.

XIX əsrdə Azərbaycanın sosial-siyasi və ideoloji müh­it­­in­də milli oyanış, milli özünüdərk əvvəlki dövrlərə nisbətən daha güclü idi. Bunun mühüm səbəblərindən biri çar Rus­iya­sının müstəmləkə siyasətinin güclənməsi idi. Qeyd edək ki, Azərbaycanda sinfi mübarizə XIX əsrin ikinci yarısında formalaşan fəhlə sinfinin şəxsində daha ön plana çıxmışdı. İstər ucqarlarda, istərsə Bakı kimi iri sənaye mərkəzində formalaşan fəhlə sinfi, sonralar Azərbaycanın taleyüklü məsələlərində mühüm rol oynamışdır. Şübhəsiz ki, Bakıda yaranan fəhlə sinfi və onların mübarizəsi nəinki Azər­baycanı, çar Rusiyasını, hətta o dövrdə dünyanı bürüyən sosializm hərəkatının mühüm cəbhələrindən biri sayılmışdır.

Yeni dövr Azərbaycanın ictimai-siyasi, sosial-fəlsəfi fikir tarixində milli azadlıq və milli dövlətçilik probleminin yaranmasında, inkişafında XIX əsrin ikinci yarısı ilk rüş­eym rolunu oynayıb. Xalqın yeni dövrdə öz milli kimliyini dərk edə bilməsi, azad olması, milli dövlətini yaratması və s. yöndə bir sıra mütəfəkkirlərimizin gördüyü işlərin dəyərini unutmaq olmaz. Doğrudur, bu dövrdə yaşamış mütəfəkkir­lər­imiz öz əsərlərində birbaşa milli azadlıq və milli dövlət­çilik problemlərini qoymayıblar. Ancaq onların gördüyü işlər - xalqın öz milli özünüdərki, savadlanması, maarifçilik, milli mətbuatın yaranması, məktəblərin açılması və s. dolayısı ilə də olsa, məhz buna xidmət etmişdir. Azərbay­canın sosial-siyasi və ideoloji mühitində milli oyanış, milli özünüdərk istəyinin artması milli azadlıq toxumunu cücərtmiş və bunun nəticəsi isə, yeni və ən yeni dövrdə milli dövlətçiliyin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu baxımdan çar Rusiyasının müstəmləkəsi olan Quzey Azərbaycanda milli oyanışın yeni formada baş qaldırması təbii idi.

XIX əsrin ikinci yarısında çar Rusiyasının apardığı islahatlar, elmin sürətlə inkişafı və s. imperiyanın əksər xalq­­ları arasında milli oyanışa səbəb olmuşdur. Azərbay­canın ziyalı zümrəsi öz fikir və ideyaları ilə xalqımızın yeni ideoloji xəttinin, xüsusilə milli azadlıq və milli dövlətçilik prinsiplərinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Qə­dim dövlətçilik ənənələrinə malik olan müstəqil, azad Azər­baycan dövləti qurmaq istiqamətində ilk ideyalar ortaya atılmışdır. Bu cür ideyaların formalaşmasında XIX əsrin II yarı­sında və XX əsrin əvvəllərində yaşamış mütəfəkkirlər­imizin - Mirzə Fətəli Axundov, Həsən bəy Zərdabi, Şeyx Cəm­al­əddin Əfqani, Seyid Əzim Şirvani, Qasım bəy Zakir, İsmayıl bəy Qutqaşınlı, Mirzə Kazım bəy, Mirzə Ələkbər Sabir, Cəlil Məmmədquluzadə, Məhəmməd Hadi, Abbas Səh­hət, Hüseyn Cavid, Əhməd Cavad, Ömər Faiq Neman­zadə, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu, Məhəm­məd Əmin Rəsulzadə, Üzeyir Hacıbəyov, Əlimərdan bəy Top­çu­başov, Nəsib bəy Yusifbəyli, Yusif Vəzir Çəmən­zəminli və başqaları mühüm rol oynayıblar.

Yeni və ən yeni dövrdə çağdaş Azərbaycanın ən böyük filosofu, mütəfəkkiri M.F.Axundzadənin bütün elmi-fəlsəfi, ictimai-siyasi, bədii, publisistik yaradıcılığı xalqa xidmətlə bağlı olmuş, onun elmi-fəlsəfi irsi bir xalqın mədəniyyəti ilə məhdudlaşmamış və bəşəri xarakter daşımışdır. Axundzadə Azərbaycan (quzeyli, güneyli) mütəfəkkirləri arasında ilk dəfə olaraq ictimai-siyasi, sosial, dini və s. problemlərə daha cəsarətlə, tənqidlə yanaşmışdır. Axundzadənin onunla eyni dövrdə yaşamış başqa mütəfəkkirlərdən başlıca üstünlüyü, fərqi də məhz bu, olmuşdur. Onun başlıca fəlsəfi əsəri olan «Hind şahzadəsi Kəmalüddövlənin İran şahzadəsi Cəlalüd­dövləyə məktubları və Cəlalüddövlənin ona cavab məktu­bu» bütün mənalarda yenilikçi, realist, tənqidi, düşündürücü və s xarakter daşımış, belə demək mümkündürsə yeni dövr Azərbaycan fəlsəfəsinin təməl prinsiplərini müəyyənləşdir­mişdir: «Ey Cəlalüddövlə! Sən bilirsən ki, idarə və politika elminin təhsili İranda mümkün deyil, vacibdir ki, Avropaya səfər etmək və orada təhsil eləmək. Aya, bu mümkündür­mü? Necə səfər etmək və kafirlərlə görüşüb tanış olmaq. Aya, fanatik və şarlatan üləma bu işə razı olarmı? Aya, bu puç əqidələr bu işə fitva verərmi?» (1, 219). İslam dinini, bu dinlə bağlı yaranmış xürafatı, mövhumatı, bir çox ruhanilərin, mollaların riyakarlığını, ikiüzlülüyünü və s. daha cəsarətlə, ağılla tənqid edən Axundzadə mövcud reallıqları dərindən dərk etmiş, Qərbi Avropa dəyərlərini mənimsəməyə çalışmış və bir sıra islahatçı təkliflərlə çıxış etmişdir. Axundzadə hesab etmişdir ki, müsəlmanların islam dininə baxışları dəyişməli, Avropa xalqlarının xristianlığa olan münasibətindən fərqlənməməlidir: «Necə ki, ingilislər, amerikanlar və bir sıra başqa Avropa xalqları zahirən xristian olsalar da, həqiqətən protestantdırlar. Yəni onlar əqlə, məntiqə tabedirlər» (1, 247). Bununla da Axundzadə ilk dəfə dünyəvilik ideyalarının Azərbaycanda yayılmasının tərəfdarı kimi çıxış etmişdir.

Akademik Firudin Köçərli «M.F.Axundovun dünya­görüşü» əsərində yazır: «Axundov milli ədəbiyyatı dövrün qabaqcıl demokratik ideyaları ilə zənginləşdirdi, ana dilində ədəbiyyatın müstəqilliyini, suverenliyini təsdiq etməklə, onu ümumbəşəri ədəbiyyat səviyyəsinə yüksəltdi» (32, 22). Müəllif qeyd edir ki, Axundzadənin adı və yaradıcılığı ilə bağlı olan realist ədəbiyyat, materialist fəlsəfə özündə xalqın milli oyanışını əks və ifadə etmişdir. F.Köçərliyə görə, icti­mai fikrimizin Axundzadənin adı ilə bağlı olan maarifçilik mərhələsi Azərbaycan millətinin təşəkkül prosesi ilə eyni dövrə təsadüf edir. Axundzadə Azərbaycanın milli ideolo­giya­sının təməl prinsiplərinin ilk rüşeymlərinin yaranma­sında, azadlıqsevər, açıqfikirli mütəfəkkirlərimizin (Ə.Hü­seyn­zadə, M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Ağayev və b.) formalaşma­sında da müstəsna rol oynamışdır. Eyni zamanda Qərbin mütərəqqi ideyalarının Azərbaycanda yayılmasında ilk cığır rolunu oynamış və sonralar Qərb ideyalarının M.Ə.Rəsul­zadə, Ə.Ağayev, Ə.Hüseynzadə və başqaları tərəfindən Və­tən­imizdə daha geniş təbliğ olunmasına gətirib çıxarmışdır. Bu da Azərbaycan xalqının dünyanın mütərəqqi, sivil cə­miy­­­yətlərinə yaxınlaşmasına əsaslı təkan vermişdir.

M.F.Axundzadə ilə yanaşı böyük təbiətşünas alim, publisist, mütəfəkkir Həsən bəy Zərdabi də milli şüurun oyanmasında, milli mətbuatımızın yaranmasında əvəzsiz rol oynamışdır. H.Zər­dabinin dünyagörüşü müəyyən ictimai-iqtisadi şərtlərlə yanaşı, mütərəqqi dünya mədəniyyətinin təsiri altında formalaşmışdır. İ.Rüstəmovun fikrincə, «bu dünyagörüşü öz ideya mənbələri etibarilə istər Şərqin, istərsə də Qərbin mütərəqqi ictimai-siyasi, fəlsəfi və ədəbi ənənələrinə gedib çıxır. Bu ənənələr içərisində Azərbaycan xalqının uzun illərdən bəri formalaşmaqda olan ictimai-siyasi və fəlsəfi fikrinin nailiy­yətləri xüsusi yer tutur. Zərdabi Bəhmənyardan tut­muş M.F.Axundova qədərki Azərbaycan mütəfəkkirləri ilə ideya əlaqəsində olmuşdur» (80, 31). Zərdabinin zəkası, maarifçi­liyi, əxlaqi irsi, zəngin mənəviyyatı, təbiət elmlərinə dərindən bələdliyi və s. onu həm Azərbaycanın görkəmli ma­arif­çisi et­miş, həm də çağdaş Azərbaycan ictimai fikrinin inki­şafında önəm­li yerlərdən birini tutmasına səbəb olmuşdu. Dövrünün demo­kratik ziyalılarından olan, Axundzadə kimi həyat gerçək­liklərini ağılla, rasional idrakla dərk edən, Qərb­in mütərəqqi ideyalarını mənimsəyən Zərdabinin yaradıcı­lığındakı elm və bilik məsələsini xüsusi olaraq qabartmaq la­zım gəlir. Zərdabinin 1875-1877-ci illərdə təkbaşına ərsəyə gə­tir­­diyi və ilk türk qəzetlərindən olan «Əkinçi»nin qiyməti əvəzsizdir.

XIX əsr Azərbaycanın tanınmış filosoflarından olan, Azərbaycanın cənubunda dünyaya gələn türksoylu böyük mütəfəkkir Şeyx Cəmaləddin Əfqani (1839-1897) bütün elmi-fəlsəfi yaradıcılığı boyu türklərin əzmkarlığını, azad­lıqsevər olmağını, soykökünə bağlılığını və islama hörmətini önə çəkmişdir. Y.Rüstəmovun fikrincə, C.Əfqani sübut etməyə çalışmışdır ki, «Quran tamamilə azadlıq, bərabərlik və ədalət prinsipinə əsaslanır, bütün müsəlmanları tərəqqiyə çağırır. Quranın mahiyyətini düz­gün başa düşmək və ona riayət etmək islam dünyasının nicat yoludur» (77, 147). C.Əfqaninin milli azadlıq fəlsəfə­sində islamla milli dəyərlər bir yerdə götürülmüş və hər ikisi milli ideologiyanın əsasında dayanmışdır. Əfqaninin fikrinə görə, islam dini və milli azadlıq problemi bir-birini tamam­layır: «Quranın həqiqi ruhu azadlıqdır və həm də müasir fikirlərə uyğundur. İndiki nizam-intizamsızlığın islam qanunlarına qətiyyən dəxli yoxdur. Bunlar nadan və cahil təfsirçilərin islama etdikləri əlavələrdir. Tarixi təkamül və inkişaf onların bu səhvini islah edəcək. Demək, bir müsəlman ziyalısı və alimi Avropa demokratik məfkurəsinə tamam aşina olsa, o, Quranın təlimlərinə əsaslanaraq xalqı müasir mütərəqqi demokratik məfkurələrlə tanış edə bilər» (37, 206). Bir müddət C.Əfqani islam dininə milli ideolo­giyanın ən başlıca istiqaməti kimi baxmışdır. İslam dininə insanları zülmə və müstəmləkə işğalına qarşı dura bilən yeganə ideologiya kimi baxan C.Əfqani, Axundzadə və Zərdabidən fərqli olaraq dini tənqid etməkdən çəkinmiş, onu yüksəlişin həqiqi zəmanətverici ideyası kimi göstərmək istəmişdir. Qeyd edək ki, C.Əfqaninin dünyagörüşü, xüsusilə milli azadlıq, milli dövlətçilik probleminə yanaşması, - türkçülük, islamçılıq və çağdaşlıq prinsiplər­inin ilk cizgilərini irəli sürməsi quzeyli güneyli Azərbaycan üçün eyni dərəcədə əhəmiyyətli olmuşdur.

M.F.Axundzadə, H.Zərdabi və C.Əfqaninin ideyaları, ötən əsrin əvvəllərində yaşamış, fəaliyyət göstərmiş mütəfəkkirlərin - M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Hüseynzadə, Ə.Topçu­başov, Ə.Ağayev, N.Yusifbəyli və başqalarının ideoloji-fəlsəfi yöndə formalaşmasında çox mühüm rol oynamışdır. Onların elmi-fəlsəfi ideyaları ilə yanaşı, milli mətbuatın yaranması, məktəblərin açılması ictimai-siyasi və ideoloji mühitin təşəkkülü və formalaşmasında önəmli rola malik olmuşdu. Bu dövrdə yaşamış maarifçilərdən H.Zərdabi, S.Ə.Şirvani, M.Ə.Sabir, N.Nərimanov, C.Məmmədqulu­zadə, H.Mahmudbəyli, S.M.Qənizadənin və başqalarının yorulmadan çalışmaları sayəsində Azərbaycanda 1880-ci ildən sonra «rus-tatar məktəbi» adlanan bir çox məktəblər açıldı. «Bu məktəblərin Azərbaycanın elmi həyatında oyna­dığı rolu inkar etmək olmaz... XIX əsrin axırlarında türk pedaqoqları xalqın və varlıların yardımı sayəsində öz milli məktəblərini açmağa başladılar. Həmin məktəblərdə ruslaş­dırma yox idi… 1890-cı ildə Azərbaycanda on iki gimnaziya və realnı məktəb vardı. Bu məktəblərdə oxuyan 5700 tələbə­dən 91 nəfəri türk idi» (13, 53).

Məktəblərin açılması yeni nəslin yetişməsində mühüm rol oynadı. Azərbaycanda bu cür məktəblərin açılması əha­li­­nin maariflənməsi və bunun da məntiqi nəticəsi olaraq öz milli kimliyini dərk etməsi istiqamətində mühüm təsir gös­tər­di. Halbuki çar Rusiyası bütün vasitələrlə milli məktəb­lərin yaranmasının qarşısını almağa çalışmışdı. Bunu, aka­de­mik Hüseyn Əhmədov belə izah edir: «Çarizm məktəb və mədrəsələrin kütləvliyindən, orada oxu­yan şa­gird­­lərin çoxluğundan, təhsil almağın müsəlman­lar üçün dini borc olmasından istifadə edərək, bu məktəblər va­sitə­silə rus dilini, rus təhsilini geniş əhali kütləsi içərisində ya­yma­ğa çalışır və beləliklə də kiçik xalqları, o cümlədən Azər­­baycan xalqını ruslaşdırmaq siyasətini yeridirdi» (16, 400).

Məktəblərin açılması ilə yanaşı, bir sıra qəzetlərin Azərbaycanda işıq üzü görməsi ictimai-siyasi və ideoloji mühitin formalaşmasında əvəzsiz rol oynadı. Bütün bunlar, azad düşüncəli ziyalı zümrəsinin yaranmasına və onun daha da inkişafına təkan verirdi. 1890-cı illərdə Azərbaycanda yalnız rus dilində qəzetlər nəşr edilirdi. Bunlar isə «Kaspi», «Bakinski vedemosti», «Baku» və başqa mətbu orqanlar idi. «Bu qəzetlərin burjua ideya istiqamətli olmasına bax­ma­yaraq, onlarda Azərbaycanın sosial-iqtisadi və mədəni həyatının bəzi məsələlərinə qabaqcıl nöqteyi-nəzərlə yana­şan məqalələr də nəşr olunurdu» (2, 618). Türk dilində qəzetin çıxarılmasına çar Rusiyası yalnız 1903-cü ildə icazə verdi ki, bu da «Şərqi-Rus» qəzetidir. Məhəmməd Şahtaxtlı tərəfindən təsis edilən bu qəzet öncə Tiflisdə, bir ildən sonra isə Bakıda fəaliyyət göstərməyə başladı.

Ötən əsrin əvvəllərində nəşr olunan «Molla Nəsrəd­din» jurnalı da xalqın milli oyanışında müsbət rol oynamış­dır. «Mətbuati-yovmiyədən başqa bir neçə həftəlik ədəbi, siyasi və məzah qəzetləri dəxi nəşr olunurdu ki, bunlar miyanında «Molla Nəsrəddin» məcmuəsi Azərbaycan məza­hı­nın xəlq etdiyi bir şah əsərdir» (46, 19). «Molla Nə­srəd­din» satirik jurnal olsa da, bu mətbu orqana məqalələr verən mütəfəkkirlər bir sıra ümummilli məsələlərə toxunub­lar. Məsələn, belə mütəfəkkirlərdən olan Ömər Faiq Neman­zadə bu jurnala verdiyi məqalələrində yazır: «Zəmanəmizdə bir az görünməyə başlayan hürriyyət, ədalət, insaniyyət günəşi hərçənd bizim üstümüzdə, bizim üfüqümüzdə də doğulacaqdır» (33, 26).

Ən böyük «molla nəsrəddinçi», mütəfəkkir, yazıçı və jurnalist Cəlil Məmmədquluzadə xalqın maariflənməsinə, milli şüurun oyanmasına çalışmaqla yanaşı, cəhalətə, savadsızlığa, xürafata və s. qarşı mübarizə aparmışdır. C.Məmmədquluzadənin yaradıcılığının başlıca qayəsi müsəlmanların, yəni türklərin maariflənməsi və cəhalət­dən xilas olması idi. Bu baxımdan, o, elm öyrənməyi hər şeydən üstün saymış və bunu, satirik şəkildə belə qeyd etmişdir: «Dünyada çox adam dərsdən qaçıb. Özgə millətləri bilmirəm, amma bunu bilirəm ki, yer üzündə bir müsəlman yoxdur ki, dərsdən qaçmamış ola. Əvvəlinci nüsxəmizdə demişdik ki, dərsdən qaçan alim olar və haman sözü indi təkrar edirik: müsəlmanların cümləsinin alim olmağına əvvəlinci və axrıncı səbəb dərsdən qaçmaqlarıdır» (41, 22).

Ötən əsrin əvvəllərində mətbuatın daha geniş şəkildə inkişaf etməsi xüsusilə xalq arasında öz təsirini göstərmişdir. «İnqilabi hərəkatın, xüsusilə 1905-1907-ci illərin inqilabi hadisələrinin təsiri altında bir-birinin ardınca yeni mətbuat orqanları yaranırdı. Müəyyən formal cəhətlərinə baxma­yaraq, əldə edilmiş mətbuat azadlğının müsbət nəticələri ar­tıq müşahidə edilməkdə idi. Bu dövrdə meydana gələn «Şər­qi-Rus», «Həyat», «İrşad», «Tazə həyat», «Dəvət-Qoç», «Təkamül», «Bakı» kimi qəzetlər, «Dəbistan», «Füyu­zat», «Məktəb», «Dirilik», «Şəlalə» kimi məcmuələr dövrün mühüm, rəngarəng ictimai-siyasi, elmi-fəlsəfi məsələlərini öz səhifələrində əks etdirən tribunalara çevrilir» (79, 9).

XX əsrin əvvəllərində mövcud olan Azərbaycan mət­bu­atı həm ictimai-siyasi, ideoloji mühitin, həm də mütəfək­kirlərin formalaşmasında böyük rol oynamışdır. O dövrün mütəfəkkirləri isə əsas istiqaməti xalqın maarif­lənməsinə yönəltmişdilər. «XX əsrin əvvəllərində Azərbay­canda elm və maarifə çağırışlar müxtəlif, rəngarəng formalarda edilirdi, hər bir yazıçı, mühərrir, alim öz əsərlərində, publisist məqalələrində elə priyomlar, ifadə üsulları işlətməyə çalışır­dı ki, onun vasitəsilə kütlələrin şüuruna təsir edə bilsin, elm­in fəzilətləri və faydaları haqqında onlara daha anlaşıqlı tərz­də məlumat versin. Bu cür maarif çağırışlarına hər bir jur­nal­istin, ictimai xadimin, mütəfəkkirin yazısında təsadüf etmək olardı» (81, 287).

XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ictimai-siyasi həyatında mədəni-maarif cəmiyyətlər olan «Nicat», «Nəşri-maarif», «Səadət», «Qeyrət», «Səfa» və başqaları da milli oyanışda mühüm rol oynamışlar. Ancaq onlar arasında birlik istənilən səviyyədə olmayıb. Bir müddət «Nicat» cəmiyyətinin sədri vəzifəsində çalışan M.Ə.Rəsulzadə 1908-ci ildə «Tərəqqi» qəzetində «Xeyriyyə və Maarif cəmiyyətlərimiz» məqaləsində yazır: ««Nəşri-maarif», «Nicat», «Səadət» - hamısının məqsədi nəşri-savad və maarif etmək deyilmi? Hamısı çalışmıyormu ki, «milləti qabağa» aparsınlar? Madam ki, öylədir, bəs niyə aralarında ittihad yoxdur, bəs niyə bir yerə cəmləşib, «Müsəlman mədəni ittifaqı» əmələ gətirmiyorlar?.. Mən «Nicat» maarif cəmiyyətinin sədri olduğum halda bu fikrimi qeyri-rəsmi surətdə mənimlə işləməkdə olan yoldaşlarıma nəql və fikrimin nə yol ilə əmələ gətiriləcəyini təfsilən bəyan etdikdə onların bir çoxu mənim bu fikrimə şərik olur və təhsin ediyordular» (69).

Milli oyanışın baş qaldırmasında müsəlman tələbələrinin Azərbaycandan kənarda yaratdığı cəmiyyətlər də müəyyən rol oynayırdı. O zaman müsəlman tələbələri əsasən Rusiyada fəaliyyət göstərən ali məktəblərdə təhsil alırdılar. Məsələn, Həsən bəy Zərdabi, İsmayılxan Ziyad­xanov, Xəlil bəy Xasməmmədov, Məmməd Yusif Cəfərov, Əli bəy Hüseynzadə və başqları Rusiyada ali təhsil almış­dılar. Onlar Rusiyada təhsil alarkən Moskvada və Sankt-Peter­bur­qda «Həmyerlilər» cəmiyyəti yaratmışdılar. «Qarşı­lı­qlı yardım kassası» onlar arasında yardımçı rolu oynayır­dı. Bu, sonralar Həmyerlilər İttifaqının yaranmasına səbəb oldu. Həm ölkə daxilində, həm də ölkə xaricində yaranan cəmiy­yətlər də sonralar Azərbaycanın ictimai-siyasi həyat­ın­da mühüm rol oynamışdır. Azərbaycanın bir sıra görkəmli şəxsləri məhz ilk fəaliyyətlərinə bu cür cəmiyyətlərdən başlamışlar. Bu cəmiyyətlər Azərbaycanda milli partiyaların formalaşmasında da müəyyən rol oynamışdır.

Azərbaycanda siyasi partiyaların formalaşması isə XX əsrin əvvəllərində bir neçə istiqamətdə gedirdi. Azərbaycan­da partiyalar əvvəllər Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Parti­ya­sının (RSDFP) yerli qurumları kimi fəaliyyət göstərir­dilər. «Bakı quberniyası Jandarm İdarəsinin məlumatında bildirilir ki, müsəlman demokrat qrupu «Hümmət» RSDFP-nin fraksiyası olub, öz müstəqil pro­qram­ına malik deyildi. Polis departamentinin material­larında bu qrupun başqa partiyalardan fərqli xüsusiyyəti kimi son dərəcə konseperativ olması göstərilir. Əsasən, Azərbaycan ziyalılarından təşkil olunmuş bu partiyanın görkəmli xadimləri sırasında M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Ağayev, Abbasqulu Ka­zımzadə, M.Əzizbəyov, Qarabəy Qarabəyov, M.H.Ha­cınski, S.M.Əfəndiyev, İsabəy Aşurbəyov və başqalarının adları var. N.Nərimanov, M.Məmmədyarov, B.Sərdarov, B.Dadaş­ov, X.Səfərəliyev və başqalarının 1905-ci ildə bu fraksiyaya daxil olduğu bildirilir» (83, 210-211).

M.Ə.Rəsulzadə və onunla həmfikir olanlar qurumu daha çox milli yöndə və mümkün qədər RSDFP-dən uzaq, müstəqil şəkildə formalaşdırmağa çalışırdılar. Ancaq M.Əzizbəyov, N.Nərimanov, S.M.Əfəndiyev və başqaları buna qarşı çıxırdı. «Hümmət»in fəallarından biri olan S.M.Əfəndiyev sonralar yazır: «Bizim partiyamız «Hümmət» məsələsində öz əsas prinsipinə, yəni partiyanın və fəhlə hərəkatının vahid və bölünməz olması prinsipinə sadiq qaldı» (25, s.16). Lakin 1905-ci ildə Rusiyada başlanan birinci inqilabın nəticələri «Hümmət»ə də təsirini göstərdi. «M.Ə.Rəsulzadə və silahdaşları bolşeviklərin məram və məqsədlərindən Azərbaycana heç bir fayda olmayacağını başa düşüb onlardan uzaqlaşdılar. 1907-ci ildə «Hümmət»in bağlanmasına qərar verildi» (95, s.32). Prof. Yusif Rüstəmov yazır: ««Hümmət» təşkilatında iş aparan M.Ə.Rəsulzadə qrupunun üzvləri – gələcək «Müsavat» partiyasının üzvləri xalqın milli mübarizə yolunu müəyyən etməyə çalışırdılar. Bu yol Azərbaycanın gələcək milli istiqlaliyyət yolu idi. Milli ruhlu gənclər öz mövqelərini sərbəst surətdə müəyyənləşdirmək üçün «Hümmət» təşkilatından ayrıldılar» (78, 295).

H.Baykara yazır ki, Azərbaycan tarixində ikinci siyasi partiya 1905-ci ildə Qafqazda ermənilərin türk və müsəlman əhalisinə qarşı törətdikləri qırğın zamanı Əhməd bəy Ağa­yev tərəfindən yaradılan «Difai» Partiyasıdır. Bu partiya yarandığı gündən Azərbaycan xalqı üçün çox böyük işlər görmüşdür. Partiyanın yaradıcısı və Mərkəzi Komitənin sədri, «hümmət»çilərdən olan Ə.Ağayev 1909-cu ildə Türkiyəyə mühacirət edib və «Difai» sonralar «Müsavat»a birləşib. H.Baykaranın fikrincə, Azərbaycanın siyasi tarixində yer alan üçüncü partiya «Rusiya Müsəlmanları İttifaqı» Partiyasıdır (13, s.71). O, milli partiya kimi 1911-ci ildə yaradılan «Müsavat» Partiyasını göstərir.

Bütün yuxarıda sadaladıqlarımızın nəticəsi olaraq deyə bilərik ki, XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində çar Rusiyasının tabeliyində olan Azərbaycanda əsasən, iki istiqamət mövcud idi: milli-burjua və sosializm. Milli-burjua hərəkatı əsasən islamçılıq və türkçülük istiqamətlərində özünü büruzə verirdi. Əslində çox vaxt bunları bir-birindən ayırmaq mümkün olmurdu. Buna səbəb də bu iki cərəyanın bir-birinə çox yaxın olması idi. Çünki o zaman islamçılıq və türkçülük az qala eyni anlayışı ifadə edirdi. Z.Göyüşov «Azərbaycan maarifçilərinin etik görüşləri» əsərində Azərbaycan milli burjuaziyasının yaranma proseslərini belə qiymətləndirib: «Milli burjuaziya hələ ictimai həyatda hakim mövqe qazanmamışdı və siyasi hakimiyyəti ələ almaq üçün təşəbbüs göstərmək əzmində deyildi» (27, s.48). Onun fikrincə, əksinə, yeni yaranan burjuaziya feodallarla, ağa­lar­la, mülkədarlarla sıx əlaqəli idi.

Ola bilsin ki, onun dediklərində müəyyən həqiqət var. Ancaq milli burjuaziyanın təşəbbüsü ələ ala bilməməsi fikri ilə birmənalı şəkildə razılaşmaq da mümkün deyil. Belə ki, XIX əsrin sonlarından başlayaraq milli burjuaziya bütün sahələrdə irəli çıxır və ictimai-siyasi proseslərə təsir etmək imkanına malik olurdu. Bununla da Azərbaycanda iri kapitallı milli burjuaziya formalaşırdı. Bu, kəndli-mülkədar burjuaziyasından kənara çıxaraq daha geniş anlam alırdı.

İslamçılıq və türkçülük cərəyanları XX əsrin əvvəllər­in­­də Azərbaycan ictimai-siyasi mühitində xüsusi rol oyna­mış­lar. Azərbaycanda ilk dövrlərdə panislamizmin daha gü­c­lü təşəkkül tapmasını çar Rusiyasının müstəmləkə siyasət­inə qarşı müsəlmanların mübarizəsi ilə əlaqələndirmək olar.

XIX əsrin 50-60-cı illərində Azərbaycanda müridizm geniş yayılmışdı. Bu məsələdə Qafqazda Şeyx Şamilin başçı­lıq etdiyi azadlıq hərəkatı da mühüm rol oynamışdır. İslamın əhali arasında geniş yayılmasından qorxan çar Rus­iya­sı bunun qarşısını müxtəlif vasitələrlə almağa çalışmışdır. Buna isə Rusiya zor gücü ilə deyil, xristianlığın müxtəlif qollarını Azərbaycanda yaymaq, islam məzhəbləri arasında­kı ziddiyyətləri dərinləşdirməklə nail olmaq istəyirdi. «İslamın Rusiyada geniş yayılmasının qarşısını mərkəzi hökumət ala bilmirdi. Bu isə çar Rusiyasını qorxuya salırdı. Çar Rusiyasının ən çox qorxduğu isə «İttihadi-İslam» itti­faqı idi. Çünki bu təşkilat panislamizmin ən geniş formada təbliğatçısı idi» (83, 49).

Çar Rusiyasında panislamizmin başlanğıcı kimi 1880-1890-cı illər göstərilir. İlk dövrlərdə bu, özünü islam ümmət­çiliyi şəklində büruzə verir, sonra hümmətçiliyə çevrilir və nəticədə türk millətçiliyinə gətirib çıxardır. Azərbaycan panislamistləri kimi daha çox Əhməd bəy Ağayev (Ağa­oğlu), Qara bəy Qarabəyov, Əli bəy Hüseynzadə (1864-1940) və M.Ə.Rəsulzadənin adları çəkilir. İslamçılığın təşək­kül tapmasında və Rusiya müsəlmanlarının birləşmə­sin­də krımlı İsmayıl bəy Qaspıralının (1851-1914) Bağçasa­ray­da 1883-cü ildən nəşr etməyə başladığı «Tərcüman»ın da, xüsusi rol oynadığı bildirilir. «Dildə, fikirdə və işdə birlik» şüarını irəli sürən İ.Kaspıralı türkçülüyün çar Rus­iya­sı ərazisində yaşayan türklər arasında yayılmasında və təşəkkülündə mühüm rol oynamışdır.

Azərbaycanda islamçılığın və türkçülüyün inkişafında Əli bəy Hüseynzadə mühüm rol oynayıb. 1864-cü ildə Salyanda dünyaya gələn Ə.Hüseynzadə Peterbruqda fizika-riyaziyyat fakültəsində oxumuş, İstanbulda Ali Hərbi Məktəbi bitirmişdi. Ötən əsrin əvvəllərində Bakıda nəşr olunan «Kaspi», «Həyat» qəzetlərinə və «Füyuzat» jurnalı­na redaktorluq edən Hüseynzadə türkçülük və islamçılıq uğrunda savaş vermişdi. O, millətin islam dininə bağlılığını dinimizin ümumbəşəri mənəvi dəyərləri ilə izah etmişdi. Qeyd edək ki, Ə.Hüseynzadəni Sovetlər Birliyində əvvəlcə panislamist, sonra isə pantürkist kimi qələmə verənlər də tapılıb. Şübhəsiz, Ə.Hüseynzadə milli özünüdərkin inki­şafın­da çox mühüm rol oynamış bir mütəfəkkirdir. Bu baxımdan Sovetlər Birliyi dövründə onu pantürkist və panislamist kimi qələmə verənlər əsl həqqiqəti xalqdan gizləyirdilər. Bu həqiqət isə ondan ibarətdir ki, Ə.Hüseyn­zadə Azərbaycan xalqının isctimai-siyasi və fəlsəfi fikir tar­ix­ində önəmli rol oynamış, bolşevizm ideyalarını daim tənqid etmişdir.

XX əsrin əvvəllərində sosial-siyasi və ideoloji mühitin formalaşmasında mühüm rol oynayan panislamizm özünü­dərkin ilk nişanəsi kimi ortaya çıxaraq müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizədə birlik nümunəsi olub. İmperiya daxilində­ki ayrı-ayrı millətlərin müstəqil şəkildə mübarizə apara bilmədikləri dövrdə, islam dini ətrafında birləşərək müəyyən işlər görməsi təqdirəlayiq haldır. Ancaq panislamizm, müsəl­­manların azad olması üçün qoyulan tələblərə tam cavab da vermirdi. Dini birlik, milli birliyin yerini verə bilmirdi. Bu baxımdan panislamizmlə yanaşı, pantürkizmin vüsət alması təbii proses idi. Əslində bu iki cərəyan bir-birinin inkişafında mühüm rol oynayıb.

Qeyd edək ki, pantürkizm və yaxud türkçülük isə ictimai-siyasi hərəkatın ikinci xətti idi. Türkçülük XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Osmanlı İmperiyasında, Avropada, İranda, çar Rusiyasında, o cümlədən Azər­baycanda geniş yayılmışdı. Bu isə təxminən panislamizmin təşəkkülü ilə üst-üstə düşür. Bir sıra alimlər türkçülüyün yaranmasını Türkiyə, başqaları Rusiya və bir qismi isə Avropa ilə bağlayır. Bir qism tədqiqatçılar hesab edirlər ki, türkçülüyün formalaşmasında xarici (Avropa), kənar amillər mühüm rol oynayıb. Söhbət əcnəbi mütəfəkkirlərin türkçülük ideologiyası ilə bağlı irəli sürdüyü ideyalardan gedir. «Türk-tatar xalqları arasında türkçülüyün meydana gəlməsində Avropa şərqşünaslarından de Gin Jozefin, de Ujvaldinin və German Vamberinin hun, türk və monqol tarixinə dair türk dili sistemli xalqların tarixinin ümumiliyinə, fin-uyğur dilləri qrupuna daxil olan xalqların tarixən türk-monqola mancurlar ilə həmvətən olmalarına, ümumiyyətlə, «Turan xalqları» adlanan xalqların tarixinə dair əsərlərinin türk dilinə tərcümə olunması mühüm rol oynamışdı» (83, s.118). İnamla demək olar ki, Avropa şərqşünaslarına aid bu tədqiqatların Osmanlı İmperiya­sında və çar Rusiyasında yaşayan türk mütəfəkkirlərinə bö­yük təsiri olmuşdur.

XX əsrin əvvəllərində türkçülüyün yaranmasında Osmanlı dönəmində yaşamış türk ziyalıları, başda Ziya Göyalp olmaqla mühüm işlər görmüşlər. Osmanlı İmperiya­sında türkçülük davasının öncüllərindən olan Ziya Gökalp yazır: «Türkçülük siyasi bir partiya deyildir, elmi, fəlsəfi, estetik bir məktəbdir, başqa bir deyimlə, kültürlə bağlı bir çalışma və yeniləşmə yoludur. Bu səbəbdəndir ki, türkçülük indiyə qədər bir partiya şəklində siyasi mübarizə meydanına atılmadı, bundan sonra da, şübhəsiz atılmayacaqdır. Bu­nun­la birlikdə, türkçülük büsbütün siyasi ülkülərə (məfkurə­lərə) də biganə qalmır. Ona görə ki, türk kültürü digər ülkülər ilə birlikdə siyasi ülkülərə də malikdir. Məsələn, türkçülük heç bir vaxt klerikalizm, teokratiya və zülm rejimi ilə sazişə girə bilməz. Türkçülük çağdaş (modern) bir axımdır (cərəyandır) və ancaq çağdaş mahiyyət daşıyan axımlar və ülkülər ilə sazişə girə bilər» (26, 132).

Osmanlı İmperiyasında türkçülük cərəyanının qarşısı alındığı bir zaman çar Rusiyasında, xüsusilə Azərbaycanda türkçülük ideyaları inkişaf edirdi. Bu məsələ ilə bağlı böyük türk mütəfəkkiri Z.Göyalp yazır: «Türkiyədə Əbdülhəmid bu müqəddəs axımı-cərəyanı dayandırmağa çalışarkən, Rusiyada iki böyük türkçü yetişirdi. Bunlardan birincisi Mirzə Fətəli Axund­zadədir ki, azəri türkcəsində yazdığı orijinal güldürülər-komediyalar bütün Avropa dillərinə çevrilmişdir. İkincisi isə Krımda «Tərcüman» qəzetini çıxaran Qas­pı­ralı İsmaildir. Onun türkçülükdəki şüarı «dildə, fikirdə və işdə birlik» idi» (26, 27).

Türkçülüyün inkişafında Azərbaycan türklərinin də böyük xidmətləri olub. M.F.Axundzadədən, H.Zərdabidən başlayan milli məfkurə ideyaları, ötən əsrin əvvəllərində yaşamış Azərbaycan türkçüləri - Ə.Hüseynzadə, Ə.Ağayev, Ə.Topçubaşov, M.Ə.Rəsulzadə, N.Yusifbəyli, M.Hadi, H.Cavid və başqaları tərəfindən davam etdirilmişdir. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda türkçülük mücadiləsi başlamış, tədricən müəyyən bir forma almağa başlamışdı. Düzdür, əvvəlcə türkçülük panislamizm kimi özünə geniş yer tapa bilməmişdi. Xüsusilə də buna mane olan amil türkçülüyü təbliğ edənlərin daha çox panislamist kimi tanınmaları idi. Onlar islamın müdafiəçisi kimi ya öncə çıxış etmişdilər və yaxud da elə bu yöndə çıxış etməkdə idilər. Ancaq get-gedə Ə.Hüseynzadə, Ə.Ağaoğlu, Ə.Topçubaşov, N.Yusifbəyli, M.Ə.Rəsulzadə və bu kimi mütəfəkkirlərimiz daha çox türkçülüyə doğru istiqamət almağa başlamışdılar.

XX əsrin əvvəllərində Bakıda türkçülüyü geniş şəkildə təbliğ edənlərin başında yenə də Əli bəy Hüseynzadəni görürük. Ə.Hüseynzadə bundan öncə İstanbulda bu istiqa­mət­də geniş fəaliyyət göstərib. «Rusiyadan İstanbula gələn Hüseynzadə Əli bəy Tibbiyyədə (Tibb məktəbində) türkçü­lüyün əsaslarını başa salırdı. «Turan» adlı şeri «Turançılıq» ülküsünün (ideyasının) ilk ortaya qoyuluşu idi... Hüseynzadə Əli bəy Rusiyadakı millətçilik axımlarının (cərəyanlarının) təsiri ilə türkçü olmuşdu» (26, 28).

Eyni işləri Bakıda da görən zaman Ə.Hüseynzadə artıq tək deyildi. Onunla yanaşı başqa mütəfəkkirlərimiz də pantürkizmi Azərbaycanda yayırdı. «Bu vaxt (1905-1906-cı illər nəzərdə tutulur - F.Ə.) Hüseynzadə Əli bəy İstanbul­dan və Ağaoğlu Əhməd bəy Parisdən Bakıya gəlmiş və ora­da fikir savaşı üçün əl-ələ vermişdilər. Topçubaşov da bun­la­ra qoşuldu. Bu üç şəxs orada o zamana qədər hakim olan sünnilik və şiəlik anlaşılmazlıqlarını ortadan qaldıraraq türklük və islamlıq fikirləri çevrəsində (ətrafında) bütün azərbaycanlıları toplamağa çalışdılar» (26, 29).

Azərbaycanda türkçülüyün və turançılığın əsasını qoymuş, türk birliyi ideyasını elmi-nəzəri cəhətdən işləmiş Ə.Hüseynzadə türklərin dünya tarixi və mədəniyyətinin in­ki­şafında oynadıqları fövqəladə əhəmiyyətli rolu yaxşı bi­lir və həmin ənənələrin bir zamanlar yenidən dirçələcəyinə ina­nır­­dı. O hesab edirdi ki, xalqı hərəkətə gətirmək, azadlıq uğ­runda mübarizəyə qaldırmaq üçün onu əvvəlcə öz nə­zərində qaldırmaq, yüksəltmək lazımdır. Ə.Hüseynzadə tə­rəf­indən «türk­ləşmək, islamlaşmaq və avropalaşmaq» şək­lin­də formulə edilib, bir prinsip halına gətirilən və «Müs­avat»ın başlıca şüarını, milli Azərbaycan bayrağının əsasını təşkil edən bu ideya özündən əvvəlki millətçiliyin bir ifadəsi idi.

Əhməd bəy Ağaoğlu da milli dövlətçilik ideyalarını yaranmasında və formalaşmasında mühüm yerə malikdir. Avropada, Parisdə təhsil almış Əhməd bəy islamçılığın və türkçülüyün inkişafında müstəsna xidmətlər göstərmişdir. O, "Həyat", "Kaspi" və b. qəzetlərdə xalqın milli şüurunun oyanması, milli özünüdərk istiqamətlərində məqalələr yazır və ilk islami ehkamlara əməl olunmasını vacib sayır. Mütəfəkir islamla türkçülüyün bir-birini tamamlaması ideyasını irəli sürməklə, milli dövlətçilik ideyasında milli bir xətt götürmüşdür. Ə.Ağaoğlu da Ə.Hüseynzadə tərəfindən formulə edən islamlaşmaq, müasirləşmək və türkləşmək ideyasını qəbul edirdi.

İslamçılığın və türkçülüyün Azərbaycanda geniş yayılması və özünə yer tapmasının nəticəsi olaraq ölkənin ictimai-siyasi həyatında ciddi yeniliklər baş vermişdi. Buna nümunə kimi, 1911-12-ci illərdə əsası qoyulan "Müsavat" Partiyasını göstərmək olar. «Müsəlman Demokratik Partiyası-Müsavat» gizli bir təşkilat olaraq qurulmuşdu. Partiyanın ilk proqramının «Ciddi xəbərdarlıq» başlığında yazılmışdı: ««Müsavat» Partiyasının Bakı şöbəsi öz üzvlərini rus hökumətinin və onun agentlərinin özünə hökumətin diqqətini çəkməmək üçün açıq tənqiddən çəkindirir, çünki tənqid edənlər və onun həmfikirləri bundan ziyan çəkirlər» (85, s.40). «Müsavat»ın proqramında öncə türkçülükdən daha çox islam dini və sosial-demokrat məfkurəsi üstünlük təşkil edirdi. ««Müsavat»ın ilk proqramı islami xarakter daşımış, partiyanın sonrakı fəaliyyəti dövründə işlənib hazırlanmış, dolğunlaşmış, Azərbaycanın istiqlalı və müstəqilliyinə xidmətə yönəldilmişdir» (86, s.29). «Müsavat»ın proqramı ilk dönəmlərdə əsasən, islam, müəyyən qədər də sosial-demokrat, türkçülük ideyaları əsasında tərtib edilmişdi.

Milli partiyalarımızda sosial-demokrat xəttinin bir müddət əsas yer tutması isə təsadüfi deyildi. Ötən əsrdə Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynayan sosial-demokrat və yaxud sosializm ideologyiası birmənalı şəkildə mənfi deyil, müsbət çalarları ilə qeyd edilməlidir. Fəhlə və kəndli sinfinin müdafiəçisi kimi çıxış edən, ictimai bərabərliyi irəli sürən sosial-demokrat ideyası, XIX əsrin sonlarında bütün çar Rusiyasında olduğu kimi, Azərbaycanda da geniş yayılmışdır.

Sosial-demokrat ideologiyasına daha çox bağlı olan Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi, mütəfəkkir Nəriman Nərimanov (1870-1925) bu prinsiplər çərçivəsində Azərbaycanın azad, ədalətli sosialist dövləti olacağına inanmışdı. Ona da inanmışdı ki, bolşeviklərlə bir yerdə, sosializm uğrunda mübarizə aparmaqla buna nail olmaq olar. N.Nərimanovun rus bolşevkilərinə olan inamı, Leninlə dostluq əlaqələri və başqa məsələlər, hazırda bəzi tədqiqatçılarda ona qarşı mənfi fikirlərin yaranmasına rəvac verməkdədir. Ş.Qurbanov «Nəriman Nərimanov dünyası» kitabında yazır: «İndi bəzi alimlər və təsadüfi jurnalistlər nahaq yerə onu tənqid atəşinə tuturlar, yeri gəldi-gəlmədi tənqid etmədən keçinmirlər» (35, s.14).

Şübhəsiz ki, N.Nərimanov da Rəsulzadə və başqaları kimi, Azərbaycanı müstəqil görmək istəmiş, ancaq bunun, sosialist prinsiplər əsasında baş verəcəyini qəbul etmişdi. Bu, Azərbaycanın müstəqil dövlətçiliyi və istiqlalı məsələsində, sosial-demokrat əqidəli N.Nərimanovla Rəsulzadə və başqa milli məfkurəli insanlar arasında bir sıra fikir ayrılıqlarına səbəb olub. Milli məfkurəli ziyalılardan (M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Hüseynzadə, Ə.Ağayev və b.) fərqli olaraq N.Nərimanov ömrünün son vaxtlarına qədər Azərbaycanın gələcəyini Rusiyada, ümumilikdə bütün dünyada sosializmin qələbəsində görmüşdü. N.Nərimanov inanırdı ki, dünyada sosializmin qələbəsi ayrı-ayrı millətlərə, o cümlədən Azərbaycanı da müstəqil, azad edəcək və sosial bərabərlik təmin olunacaq: «Ey müsəlman qardaşlar! Fəhlələr, zəhmətkeşlər və vicdanı oyanmış ziyalılar! Millətin səadətini istəyirsiniz isə bu milləti zikr olunan müqəddəs nöqtəyə dəvət edirsiniz isə, «Hümmət» ictimaiyyun-amiyyun firqəsi «Hümmət» təşkilatının bayrağı altına cəm olunuz» (43, 121).

N.Nərimanov yalnız ömrünün son illərində bolşevik «sosial-demokrat»iyasının əsl mahiyyətini görə bildi ki, artıq çox gec idi. Bolşevik «sosial-demokrat»iyasının ikiüzlülüyünə görə isə Nərimanovu günahlandırmaq düzgün olmaz. Nərimanovla Rəsulzadəni milli maraqlara zidd şəkildə bir-birinə qarşı qoymağın isə nə siyasi, nə də elmi-fəlsəfi əsası var. «Bunların ikisi də Azərbaycan xalqının lideridir, ikisi də xalqını, vətənini sevən, onu nicat yoluna çıxarmağa çalışan vətənpərvərlər idi. Üstəlik, bir-birini sevən, qiymətləndirən, heç biri o birinin başından bir tük də əskik olmasını istəməyən adamlar idi» (36, s.11).

1917-ci ildə çar Rusiyasında baş verən fevral burjua inqilabından sonra Azərbaycanda ictimai-siyasi durum yeni bir dövrə qədəm qoyur, milli hərəkat güclənərək geniş xarakter alırdı. Bunun nəticəsində xalq milli qüvvələrə üz tutmağa başlayırdı. 1917-ci il aprelin 15-20-si arasında Bakıda keçirilən Qafqaz müsəlmanlarının I qurultayı Azərbaycanın ictimai-siyasi hərəkatında mühüm rol oynadı. Qurultayda «Türk Ədəmi-Mərkəziyyət» Partiyası adından çıxış edən Nəsib bəy Yusifbəyli türklərin tapdalanmış hüquqlarından danışıb və onların birləşməsini vacib sayıb. Qurultaydan sonra siyasi, dini, təşkilati, məktəb və milli məsələlər üzrə komissiyalar yaradılıb. «Qurultayda Gəncədə Nəsib bəy Yusifbəylinin başçılıq etdiyi «Türk Ədəmi-Mərkəziyyət»lə «Müsəlman Demokratik Partiya-Müsavat»­ın qiyabi olaraq birləşdirilməsi razılığına gəlindi. Çünki qurultayda «Müsavat»la «Türk Ədəmi-Mərkəziyyət» eyni mövqedən çıxış edirdi. Hər iki təşkilat millətlərə ərazi muxtariyyəti tələbi ilə çıxış edir və Rusiyanın federal əsaslar üzərində qurulmasını tələb edirdi» (38, 56).

Bunun ardınca 1917-ci il mayın 1-dən 11-dək Moskvada Ümumrusiya müsəlmanlarının I qurultayının keçirilməsi proseslərin qarşısıalınmaz olduğunu ortaya qoyurdu. Qurultayın gündəliyinə bir sıra önəmli məsələlər salındı. Bunlardan dövlət forması, mədəni-milli təyini-müqəddərat, Müəssislər Məclisi və onun seçki kampaniya­sının taktikası, Ümumrusiya Müsəlmanlar Şurasına seçki­ləri göstərmək olar. «Rusiya türklüyünün bütün əqvamını təmsil edən min mürəxxəsli bu böyük qurultayda şiddətli mübahisə və münaqişələrdən sonra Rusiyanın milli və məhəlli muxtariyyətlər üzərinə qurulu mütəhhid xalq cüm­huriy­yətindən ibarət olması tələb olunmuşdu. Bu tələb Rusiya müsəlmanlarının böyük inqilabdan bəslədikləri siyasi əməli tamamilə əyan eləmişdi» (46, 27).

Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mühüm dəyişikliklər baş verirdi. Xalqın öz dövlətini yaratması üçün real vəziyyət yaranırdı. Bunu, şərtləndirən amillər arasında ictimai-siyasi və elmi-fəlsəfi fikirin rolunu qeyd etməmək mümkün deyildir. Azərbaycan üçün yeni bir dövr başlayırdı. Bu dövrü başlayanların öncüllərindən olan «Müsavat» və «Türk Ədəmi-Mərkəziyyət» 1917-ci ilin iyununda birlə­şərək, ictimai-siyasi proseslərdə birgə çıxış etməyə başladı. Bu prosesdə yaxından iştirak etmiş M.Ə.Rəsuloğlu sonralar «Müsavat Partiyasının quruluşu» məqaləsində yazır: «Bir sıra müzakirələrdən sonra bu iki partiyanın birləşməsi qərarına gəldik. Partiyanın adı haqqında məsələyə gələndə Nəsib bəy, partiyanın adının «Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi-Müsavat» qoyulmasını təklif etdi, biz də qəbul etdik» (110, 13). Birləşmiş partiyanın Mərkəzi Komitəsi (MK) yaradılıb və sədr M.Ə.Rəsulzadə seçilib.

«Müsavat» və «Türk Ədəmi-Mərkəziyyət»in birləşmə­si Azərbaycan xalqının taleyində mühüm rol oynadı. Milli ideologiyaya söykənən bu iki aparıcı partiyanın birləşməsi başqa siyasi qurumları, hərəkatları kölgədə qoydu. Xalq arasında böyük nüfuza malik olan şəxsiyyətlərin bir partiya­da birləşməsi Azərbaycanın gələcək taleyinə müsbət təsir göstərdi. Bunun nəticəsi olaraq 1917-ci il oktyabrın 22-də keçirlən Bakı Sovetinə seçkilərdə «Müsavat» qələbə qazan­dı. «Müsavat 25 min seçicidən 10 min nəfərin-yəni bütün seçici­lərin 40 faizinin (9617) səsini qazanmışdı, halbuki, özləri üçün əlverişli şəraitdə keçirilən bu seçkilərdə bolşevik­lər cəmisi 4 min seçicinin səsini toplaya bilmişdi» (28, s.31). Bolşeviklərin lehinə Bakı şəhəri əhalisinin 15,4 faizi səs vermişdi (117, 181). Seçkilər göstərdi ki, xalq arasında «Müsavat»ın nüfuzu başqa siyasi qüvvələrlə nisbətdə xeyli yüksəkdir: «Müsavat Partiyası 9617, Daşnaksutun 5288, bolşeviklər 3823...» (116, 93).

Bu, yalnız «Müsavat»ın deyil, milli məfkurənin, milli ideologiyanın böyük qələbəsi idi. Bunu, bolşeviklər, sosial­ist­lər, daşnaklar və başqa siyasi qurumlar yaxşı anlayırdılar. Ona görə də bununla razılaşmayan bolşeviklər və daşnaklar seçkilərin nəticələrini ləğv etməyə çalışdılar. R.Xudiyev «Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi-Müsavat» məqaləsində yazır: «1917-ci ilin noyabrın 2-də Bakı Soveti hakimiyyətini elan etmiş sovetin tərkibinə "Müsavat" Partiyasından 22 deputat daxil edilmişdi» (30, 2). Müsavatçı deputat Rəsul­zadə Bakı Şəhər Sovetinin iclasında çıxış da edib: «Müsavat Partiyası hökumətin təşkilinə ehtiyatla yanaşır və bütün Qafqazı yandıracaq bir ziddiyyətin yaranmasından çəkinir. Bax belə bir toqquşma təhlükəsinə görə şəhər Sovetinin hökumətinə etiraz etmir» (123, 123).

1917-ci ilin oktyabrın 25-də rus bolşeviklərinin inqilab edərək Rusiyada hakimiyyətə gəlməsini də, ilk dövrlərdə müsavatçılar müsbət qarşılayıblar. M.Ə.Rəsulzadə bunu, belə izah edir: «Lenin «torpaq köylünün, muxtariyyət də millətlərin» dedi və bununla müvəffəqiyyətini təmin eylədi" (83, s.346). Məhz bundan sonra Azərbaycanın muxtariyyəti geniş şəkildə gündəmə gəldi. Bununla bağlı Gəncədə müşavirə də keçirildi. «Açıq söz» qəzetinin yazdığına görə, müşavirədə iştirak edən 48 nümayəndənin 11-i sosialist fraksiyasından idi. "Müsavat" isə 24 nümayəndə ilə təmsil olunub. «Nicat» və «Difai» partiyaları da "Müsavat" fraksiyası ətrafında birləşmişdilər (83, s.346-347).

Bu müşavirədə iştirak edənlər Azərbaycan ictimai hərəkatı üçün koalisyon proqram qəbul etmək razılığına gəliblər. «Müsavat» Partiyasının təqdim etdiyi proq­ram müzakirə edilib. Proqramda M.Ə.Rəsulzadənin irəli sürdüyü kimi, Rusiya federativ dövlət olmaqla muxtariy­yətin verilməsi məsələsi qoyulub. Muxtar respublikaların ərazilərini Müəssislər Məclisi müəyyənləşdirməli idi. «Müsavat»­ın irəli sürdüyü tələblərə görə, torpaqlar kəndlilərə pulsuz paylanmalı, fəhlələr üçün 8 saatlıq iş günü qoyulmalı idi. Bu tələblər daha çox sosial xarakter daşısa da, sosialistər müşavirəni yarımçıq tərk ediblər. Bunun nəticəsində yeni siyahı tərtib edilib. Bu siyahıya M.Cəfərov, Ə.Topçubaşov, M.Ə.Rəsulzadə, N.Yusif­bəyov və b. daxil olub. Bu siyahını Gəncə Milli Komitəsi Tiflis Komitəsinə təqdim etməli idi. Bu müşavirə bir çox məsələlərə də aydınlıq gətirib. Məlum olub ki, sosialistlər müsavatçılarla bir yerdə işləmək istəmirlər. Bundan sonra müsavatçılar proseslərə nəzarəti öz əllərində cəmləşdirməyə başlayıblar. Bunun üçün isə onlar ilk növbədə qarşılarına qoyduqları məsələləri dəqiqləşdirməli idilər.

Bu məqsədlə 1917-ci oktyabrın 26-dan 31-nə kimi "Müsavat" «İsmailiyyə» binasında ilk qurultayını keçirib. Bu qurultayda «Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Partiyası-Müsavat» öz proqramını elan etməli idi. "Müsavat" Partiyasının ilk bitkin sənədi məhz bu proqram olmalı idi (6, f.276, s.7, iş. 168, v.1). «Açıq söz» qəzeti bu qurultayı tərkibinə görə bütün müsəlman Şərqində ilk demokratik qurultay adlandırıb. Qurultayda «Müsavat»ın 76 maddədən ibarət proqramı- dövlət quruluşu, milli məsələ, dini, fəhlə, iqtisadi, məhkəmə və s. məsələlər müzakirə edilib. Həmin müddəalardan bəzilərinə toxunmamaq olmur. Birinci maddə də qeyd edilirdi ki, «Rusiyanın dövlət quruluşu milli-məhəlli muxtariyyət olmalı və onlar da xalq cümhuriyyəti şəklində qurulmalıdır» (8, f.894, s.10, iş. 39, v.2). Proqramın 3-cü maddəsində isə göstərilirdi ki, məhəlli-muxtariyyətə Azərbaycan, Türküstan, Qırğızıstan, Başqırdıstan sahib olmalıdır. 32 və 35-ci maddələrdə torpaqların pulsuz kəndlilərə verilməsi nəzərdə tutulurdu. Qurultayın sonunda tələb qoyulub ki, muxtariyyətin verilməsi üçün bütün tədbirlərin keçirilməsini Mərkəzi Komitəyə həvalə etmək, Mərkəzi Müsəlman Komitəsindən Azərbaycanın Müəssislər Məclisini çağırmağı israr etmək lazımdır. Məhz bu dövrdən sonra Azərbaycanda istiqlal mübarizəsinə başlanıb.

Ona görə də birləşmiş bolşevik-daşnak qüvvələrinin Bakıdakı hakimiyyəti uzun çəkmədi. Azərbaycanda milli təfəkkürün, milli düşüncənin, milli özünüdərkin güclü olması bolşevik-daşnakların Bakıda möhkəmlənməsinin qarşısını aldı. Xalq rus müstəmləkəsinə, erməni terrorizminə açıq şəkildə etiraz edirdi. Milli düşüncə daşıyıcılarının bu məsələdə rolu isə böyükdür. Onların sayəsində xalq bolşevik rusların və daşnak ermənilərin simasını görür və milli təşkilatlara üz tuturdu. Bu, sonda yeni dövrdə demokratik Azərbaycan dövlətinin yaranmasına səbəb oldu.

Azərbaycan türklərinin hələ qədim dövrlərdən dövlətçilik təcrübəsinə malik olması, yeni dövrdə demokratik quruluşlu dövlət qurmağa layiq və qadir olmağımıza şübhə yeri qoymurdu. Ancaq Azərbaycan xalqının müstəqil dövlət qurmasını əngəlləyən ciddi səbəblər var idi. Rusiya, onun əbədi əlaltıları ermənilər və İrandakı fars şovinizmi bütün gücünü ortaya qoyaraq buna mane olurdu. Xüsusilə, Rusiyada hakimiyyətə gələn bolşeviklər və onların Qafqazdakı əlaltıları olan ermənilər nə yolla olursa-olsun Azərbaycan türklərinin milli, müstəqil dövlətlərini qurmağa yol vermək istəmirdilər. Rus hökuməti və ermənilər müxtəlif təxribatlarla Azərbaycanda milli hökumətin yaranmasına əngəl törədirdilər.

Bütün bunlara baxmayaraq, istiqlal qaçılmaz idi. 1918-ci ilin fevralında Tiflisdə Zaqafqaziya Seyminin açılması bu prosesi daha da sürətləndirdi. Qeyd edək ki, Seymdəki Azərbaycan fraksiyası 44 millət vəkilindən ibarət olub (116, s.130). Bu dövrdə Türkiyə gürcü və ermənilərin Seymdə apardığı siyasəti qəbul etməyərək onlara qarşı müharibə elan etdi. Müharibə 8 gündən artıq çəkmədi. Türklər aprelin 15-də Batumu tutdular, Qarsı isə mühasirəyə aldılar (116, s.183). Azərbaycan nüma­yəndələrinin təkidilə Zaqafqaziya Seymi aprel ayının 22-də Zaqafqaziyanın suverenliyini elan etdi (116, s.184-185).

Seymdə vəziyyət heç də normal deyildi. Ermənilər mürəkkəb vəziyyətdən istifadə edərək müsəlmanlara qarşı təxribatlarının miqyasını daha da genişləndirirdilər. 1918-ci ilin martında erməni daşnakları böyük qardaşları, himayədarları rusların yardımı sayəsində türk-müsəlmanların kütləvi şəkildə soyqırımına başladılar. Bununla əlaqədar olaraq Rəsulzadə daşnak Stepan Şaumyanın mövqeyini kəskin tənqid edirdi. Çünki 1918-ci ilin mart hadisələri zamanı «Bakının və ətraf rayonların İnqilabi Müdafiə Komitəsinə başçılıq edən Şaumyan» (118, s.327) qırğında bilavasitə məsuliyyət daşıyırdı.

Azərbaycanın muxtariyyəti ideyasına qarşı barışmazlıq göstərən "bolşevik", daşnakçı Şaumyan 1917-ci ilin dekabrında Leninin imzaladığı «Türkiyə ərazisində Ermənistana muxtariyyət verilməsi» dekretinə nail olmuşdu (121, s.22). S.Şaumyan «Bakinski raboçi» qəzetinin 1918-ci ilin 17 fevralında «Vətəndaş Rəsulzadəyə cavab» yazısında xəyanətkar mövqeyini belə açıqlamışdı: «Tutaq ki, Rəsulzadənin özü inqilabi qayda-qanunun bərpası naminə milli polkların təşkilində iştirak etsin, tutaq ki, onun obyektiv niyyətləri billur kimi safdır, lakin obyektiv surətdə onun fəaliyyəti əks nəticə verəcəkdir, ona görə ki, sinfin siyasəti bu və ya digər şəxsiyyətin yaxşı niyyətlərindən deyil, sinfi niyyətlərindən irəli gəlir» (128). Şaumyanın davam etdirdiyi qorxulu, riyakar siyasəti isə Lenin 1918-ci ildə ona göndərdiyi teleqramda belə ifadə etmişdi: "Sizin möhkəm və qəti siyasətiniz bizi sevindirir» (34, s.26).

Daxili ziddiyyətlər və xarici oriyentasiya məsələlərindəki antoqonizmlər Zaqafqaziya Federativ Demokratik Respublikasının tezliklə dağılmasına səbəb oldu. Gürcüstan Zaqafqaziya Respublikasının tərkibindən çıxdıqdan sonra, 1918-ci il mayın 27-də Azərbaycan nümayəndələrinin fövqəladə iclası keçirildi və iclas Azər­baycanın idarə olunması vəzifəsini öz üzərinə götürərək, Azərbaycan Milli Şurasını elan etdi.

Azərbaycan Milli Şurası tərəfindən 1918-ci il mayın 28-də bütün dünyaya elan edilən Azərbaycan istiqlalı haqqındakı bəyannamədə deyilir: «1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqı hakimiyyət haqqına malik olduğu kimi, Cənubi və Şərqi Zaqafqaziyadan ibarət olan Azərbaycan dəxi kamiləl hüquqi müstəqil bir dövlətdir. 2. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin şəkil-idarə forması Xalq Cümhuriyyəti olaraq təqərrür edir. 3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün millətlə və bilxassə həmcüvar olduğu millət və dövlətlərlə münasibatı-həsənə təsirinə edər. 4. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti millət, məzhəb, sinif, məslək və cins fərqi gözləmədən qələmrovunda (hüdudu daxilində) yaşayan bütün vətəndaşlarına hüquqi-siyasiyyə və vətəndaşlıq təmin eylər…» (8, f.894, s.10, iş. 12, v.1-2).

AXC-nin varlığı yalnız Azərbaycan türkləri üçün deyil, bütün türk dünyası, müsəlman Şərqi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu cümhuriyyətin qurulması yalnız çar Rusiyasında baş verən inqilabların nəticəsi deyil, millətin özünün ortaya qoyduğu milli ideologiyasının qanunauyğun sonluğu idi. Azərbaycan türkləri sübut etdilər ki, demokratik cümhuriyyət qurmağa qadir və layiqdirlər.

Azərbaycanın milli azadlıq ideyasının tarixi köklərini isə ilk növbədə qədim dövrlərdə və orta əsrlərdə axtarmaq lazımdır. Azərbaycan üçün milli azadlıq təcrübəsi və milli dövlətçilik ənənəsi həmişə yanaşı mövcud olmuş, bir-birini tamamlamışdır. Milli dövlətçiliyin davamlılığı məhz milli azadlıq ideyasının xalqın həyatında daim mühüm yer tutmasından asılı olmuşdur. Ayrıca, bu ardıcıllığı Şimali Azərbaycan ərazisində qurulmuş dövlətlərdə də görmək mümkündür. Milli dövlətçiliyin olmadığı dövrlərdə isə milli azadlıq düşüncəsi özünü qoruyub-saxlamış və hər dəfə bunun yekunu olaraq Azərbaycan türklərinin mənsub olduğu yeni-yeni türk dövlətləri qurulmuşdur. Nəzər yetirsək görərik ki, ən qədim dövrlərdən indiyədək bu ardıcıllıq pozulmamış, yalnız müəyyən fasilələrə məruz qalmışdır. Bu tarixi fasilələr isə bir millətin həyatı baxımından heç də faciəvi şəkildə özünü ortaya qoymamış, ancaq özünün mənfi təsirini göstərməkdən də geri qalmamışdır. Bütövlükdə, milli azadlıq və milli dövlətçilik ideyaları ən qədim dövrdən indiyədək Azərbaycan türklərinin həyatı ilə qırılmaz surətdə bağlı olmuşdur.

Bu baxımdan yeni cümhuriyyətin təməl daşları olan milli azadlıq və milli dövlətçilik məsələləri qədim tarixi-fəlsəfi və milli dəyərlərə malikdir. Bütün dövrlərdə işğalçılıq, müstəmləkəçilik siyasəti ilə barışmaz olan, milli azadlığını və milli dövlətçiliyini hər şeydən üstün tutan Azərbaycan türkləri bunu, qədim dövrlərdə və orta əsrlərdə yaratdığı dövlətləri ilə dəfələrlə sübut etmişlər. Azərbaycan ərazisində, Azərbaycan türklərinin qurduqları dövlətlər məhz milli azadlıq düşüncəsinin nəticəsidir və bunun nəticəsi olaraq milli dövlətçiliyin nə dərəcədə yüksək bir statusa malik olmasından xəbər verir. Ona görə də Azərbaycan türklərinin həyatında milli azadlıq və milli dövlətçilik məsələsi həmişə ön planda olmuşdur.

Əlbəttə ki, bütün bunların ümumiliyində yeni cümhuriyyətin əsas dayağı kimi, yenə də milli azadlıq və milli dövlətçilik ideyaları dayanmışdır. Bu dəfə də tarixi-fəlsəfi və milli dəyərlərdən uzaqlaşmadan milli azadlıq və milli dövlətçilik ideyaları, özünü bir qədər fərqli aspektdə büruzə vermişdir. Belə ki, yeni dövrdə bəşər cəmiyyətində, dünyada baş verən müasir milli dövlət anlayışı Azərbaycandan da yan ötməmişdir. Əksinə, Azərbaycan yeni dövrdə müasir milli dövlət qurmağa hazır olan ölkələrdən biri olmuşdur. Belə olmasaydı, islam Şərqində və türk dünyasında respublika tipli ilk dövlət quran Azərbaycan türkləri olmazdı. Deməli, yeni dövrdə milli azadlıq və milli dövlətçilik problemi böyük mütəfək­kirlərimiz tərəfindən həm tarixi-fəlsəfi, həm də milli dəyərlər baxımından çox düzgün qiymətləndirilmişdir. Aryıca, Azərbaycan türkləri milli azadlıq və milli dövlətçilik ideyalarını yalnız bir millətin məsələsi kimi mənimsəməmiş, onu digər azsaylı xalqların həyatı ilə uzlaşdırmağı bacarmışdır. Bununla da milli azadlıq və milli dövlətçilik ideyası bir xalqın məsələsi kimi dar çərçivədə qalmamış, azərbaycançılıq ideyası altında özünü bütün azərbay­canlıların həyatında göstərə bilmişdir. Bünün nəticəsidir ki, yeni dövrdə milli azadlıq və milli dövlətçilik ideyasının reallaşmasında Azərbaycan türkləri ilə yanaşı, başqa etnik qruplar da yaxından iştirak etmişdir.

AXC-nin varlığı bütün dünyaya bəyan edildikdən sonra, Milli Şuranın qərarı ilə Cümhuriyyətin ilk hökümət­ini təşkil etmək şuranın üzvü, bitərəf Fətəli xan Xoyskiyə tap­şırıldı. Həmin gün Fətəli xanın təklif etdiyi Nazirlər Şu­ra­sı­nın tərkibi təsdiq edildi: «Nazirlər Şurasının sədri və daxili işlər naziri- F.X.Xoyski, hərbi nazir- Xosrov bəy Sul­tanov, xalq maarifi və maliyyə naziri – Nə­sib bəy Yusif­bəyli, xarici işlər naziri - Məmməd Həsən Hacınski, poçt-te­leq­raf və yollar naziri- Xudadat bəy Məlikaslanov, əkinçilik və əmək naziri- Əkbər ağa Şeyxülislamov, ədliyyə naziri- Xəlil bəy Xasməmmədov, ticarət və sənaye naziri- Məmməd Yusif Cəfərov, dövlət naziri- Cəmo bəy Hacınski» (113, 16).

Müvəqqəti hökumət ilk gündən öz proqramında açıq şəkildə elan etmişdir ki, hökumət başlıca olaraq işçi və kəndli insanlara istinad etməli və Azərbaycan azadlıq ölkəsi olmalıdır. Bu məsələ ilə bağlı M.Ə.Rəsulzadə yazır: «… Azərbaycan Cümhuriyyətinin əsas idarəsi bütün vətəndaş­larının bərabər hüquqla yaşaması üzərində qurulmuşdu. Burada hər bir insanın möhtərəm şəxs, Azərbaycan vətəndaşı olduğu üçün hüququ saxlanırdı. Kişi-qadın, müsəlman-xristian, türk-türk olmayan, cins və milliyyət fərqi qoymadan varlı-kasıb, sahibkar-işçi, torpaq sahibi-muzdur, öyrətmən-tələbə, möhtərəm-cahil, sinif, məslək, təbəqə, rütbə, vəzifə, nəsil, bilgi imtiyazı aramadan bütün vətəndaşlar girmək haqqına da sahib idilər. Burada bir sinif digər sinfə hakim deyildi. İnsan nə varına görə haqlı, nə də yoxsulluğuna görə haqsız görünürdü» (47, 40). AXC dövr­ün­də insan hüquq və haqlarının qorunmasına xüsusi diqqət yetirilirdi. «Vicdan, mətbuat, yığıncaq azadlığına, həm­karlar azadlıqlarına təminat verilirdi ki, bu da, əlbəttə, hüquqi demokratik dövlətin əsasını təşkil edirdi» (12, 145).

AXC-nin yaranışının ilk dövrlərində bəzi daxili ziddiyyətlər mövcud idi. İlk vaxtlarda «… Nuru paşa Azərbaycanın Milli Şurasına və hökumətinə etimadsızlıq göstərərək onlara şübhə ilə yanaşır. Azərbaycanın müstəqil­liyi «olum və ya ölüm» dilemması qarşısında qalır. Belə bir tarixi-siyasi və hərbi şəraitdə Nuru paşanın müşaviri, əslən azərbaycanlı, XX əsrin görkəmli fikir və siyasət adamı Əhməd bəy Ağaoğlunun vasitəçiliyi ilə aparılan gərgin danışıqlardan sonra Milli Şuranın buraxılması və bütün hakimiyyətin Fətəli Xan Xoyskinin rəhbərliyi ilə yenidən təşkil edilən Müvəqqəti Milli Hökumətə verilməsi şərti ilə müvafiq razılığa gəlmək mümkün olur» (39, 49).

M.Ə.Rəsulzadə isə vəziyyətdən çıxış yolu axtarırdı: «Bu gün firqə ehtiraslarını, şəxsi qərəzləri və bütün bu kimi vətən və millət qayəsi qarşısında səqit qalan qərəzlər atılmalı, vətən qayğısı millət duyğusu hər şeydən yüksək tutulmalıdır» (39, 57). Bu ideyaları irəli sürən və onun gerçəkləşməsi yolunda milli istiqlal savaşına, milli qurtuluş mücadiləsinə başçılıq edənlər Ə.Hü­seynzadə, Ə.Ağaoğlu, Ə.Topçubaşov, M.Ə.Rəsulzadə və başqaları idi (39, 69).

Azərbaycanın müstəqilliyi ilə bağlı bir sıra əcnəbi professorların o zaman yazdıqları da diqqəti cəlb edir. Professor Qothard Coske «28 mayısın mənası» məqaləsində yazır: «28 mayıs 1918-ci ildə elan olunan Azərbaycan istiqlaliyyəti, türk və Azərbaycan düşməni, bəzi bədxah zümrələrin «isbata» çalışdıqları kimi, təsadüfi bir hadisə və ya işin içindən çıxa bilmək üçün verilmiş məcburi bir qərar deyildir və uzun müddətdən bəri inkişaf etməkdə olan təbii bir təkamül seyrinin son mərhələsi və nöqtəsidir!» (90, 12). Professor Berd Fon Mendenin «28 mayıs ölkəsi yaşamaq­dadır» məqaləsində isə deyilir ki, «bu tarix bilavasitə onunla bağlı olan zümrə xaricindəkiləri əlaqədar edən böyük bir günün tarixidir. Çünki bu, sadəcə, Qafqasiyadakı milli dövlətçilik inkişafı üçün mühüm bir təməl daşı olmaqla qalmayıb, eyni zamanda Rusiya imperatorluğunda başlayan siyasi hadisələrin seyrində milliyyət prinsipinin hakim rol oynamağa başladığı bir günün tarixidir» (96, 15).

Professor Herbet Duda isə «Azərbaycanlı dostlarıma» məqaləsində yazır: «Həqiqi milliyyətçiliyin lüzumu ilk öncə Azərbaycanda qavrandı və bütün türk irqdaşlarını kültür baxımından birləşdirmək məfkurəsinə orada çalışıldı» (91, 14). Professor Tadeuş Svyatoçovski isə yazır: «İndiyə qədər coğrafi bir ölkənin adı olan Azərbaycan, artıq iki milyonluq bir dövlətin adı idi. Tatarlar, Transqafqaziya müsəlmanları və Qafqaziya türkləri kimi dəyişik isimlərlə anılan xalq artıq rəsmən azərbaycanlı olmuşdu» (111, 177). K.Arran isə yazırdı ki, Rusiya əsarəti altında yaşayan türk xalqları arasında azadlıq bayrağını ilk dalğalandıran Azərbaycan oldu və 28 may «azadlığa qovuşan bir insan kütləsinin hürriyyəti, simvolu»na çevrildi (89, s.4).

Müasir dövrümüzün tanınmış şəxsiyyətlərindən olan Heydər Əliyev də AXC-nin varlığını çox yüksək dəyər­ləndirib: «… Azərbaycan Demokratik Respublikası qısa müddətdə böyük işlər görmüş və Azərbaycanın gələcəkdə də müstəqil olması üçün mühüm zəmin yaratmışdır. Azərbaycan Respublikasının hüdudları müəyyən olunmuş, Azərbaycan dövlətçiliyinin atributları qəbul edilmişdi. Azər­baycanın gerbi və digər atributları, Azərbaycan dövlətinin bu gün bu salonda səslənən əzəmətli himni də məhz o vaxt, o şəraitdə yaranmışdır. Dövlətçilik sahəsində bir çox işlər görülmüş, Azərbaycan dilinin – ana dilinin tətbiq olunması, mədəniyyətimizin bir çox sahələrində, təhsil sahəsində tədbirlər görülməsi, iqtisadiyyat sahəsində müəyyən addımlar atılması ilk Azərbaycan Demokratik Respublika­sının fəaliyyətini əks etdirən faktlardır» (21, 6).

Cümhuriyyətin xalqımızın tarixində yerini və rolunu obyektiv şəkildə dəyərləndirən H.Əliyev daha sonra deyir: «Azərbaycan Demokratik Respublikası ilk dəfə milli azadlıq, müstəqillik toxumlarını bütün Azərbaycana səpdi. Bu toxumlar uzun müddətdən sonra cücərdi, boy atdı və nəhayət, 1991-ci ildə Azərbaycan yenidən öz dövlət müstəqil­liyini əldə etdi. Ona görə də Azərbaycan Demo­kratik Respublikasının fəaliyyəti ölkəmizin, xalqımızın tarixində parlaq bir səhifədir və biz bu günü bayram kimi qeyd edirik. Biz o günlərə, aylara, o dövrə böyük hörmət və ehtiramı bəsləyirik. Bu gün, Respublika günü bayramında Azərbaycanda ilk demokratik respublikanın yaradıl­masında fəaliyyət göstərənlərin hamısını, xüsusən Azərbay­can Demokratik Respublikasının başçıları Məmmədəmin Rəsulzadəni, Fətəli xan Xoyskini, Əlimərdan bəy Topçubaşovu, Nəsib bəy Yusifbəyovu və başqalarını böyük hörmət və ehtiramla, minnətdarlıqla yad edirik. Onların fəaliyyəti, gördüyü işlər xalqımızın xatirəsində əbədi yaşayacaqdır» (19, 383).

Çox mürəkkəb və gərgin bir dövrdə azadlığa qovuşan Azərbaycan xalqı yenicə yaranmış dövlətin dayaqlarını möhkəmlətmək üçün bütün səylərini ortaya qoyurdu. Bu məqsədlə Türkiyədən hərbi yardım istənmiş və Batumda bununla bağlı ikitərəfli müqavilə bağlanmışdı. "Batumda haziranda (iyun) dövlət əleyh namına ədliyyə naziri və birinci mürəxxəs Xəlil bəy ilə Şərq orduları komandanı və ikinci mürəxxəs Vəhib paşa həzrətləri Azərbaycan namına Şurayi-Milli rəisi Rəsulzadə Məhəmməd Əmin və xariciyyə naziri Məhəmməd Həsən bəylər tərəfindən bir müxadinət əhdnaməsi imza edildi. Bu müxadinətin 4-cü maddəsinə binaən məmləkətin əmniyyət və asayişini iadə etmək üzrə Azərbaycan Cümhuriyyəti Türkiyədən müavinəti-əsgəriyyə istəmək həqqinə caiz idi" (46, 39). Belə də oldu. Nuru paşanın başçılığı ilə türk ordusu Azərbaycan torpaqlarında, Azərbaycan əsgərləri ilə birlikdə rus-erməni hərbi birləşmə­lərinin məhv edilməsində çox mühüm rol oynamışdı. Məqsəd hər cür vasitə ilə Azərbaycan adlı bir ölkənin varlığ­ını sübut etmək və bunu, dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırmaqdan ibarət idi.

1918-ci ilin iyunun 17-də İstanbulda keçirilən beynəl­xalq konfransda iştirak edən Azərbaycan nümayəndə heyətinin rəhbəri M.Ə.Rəsulzadə İstanbuldan yazdığı mək­tub­larda narahatlıqla bildirirdi ki, «nəyin bahasına olursa-olsun Bakını tutmaq lazımdır» (7, f.277, s.2, iş.1, v.37). Bakı düşmənlərin – daşnak və bolşeviklərin əlində olduğu bir zamanda ölkənin xarici siyasətini düzənli şəkildə aparmaq problemlər yaradırdı.

M.Ə.Rəsulzadə bu problemlərlə bağlı qəti və kəskin mövqeyini belə ifadə edirdi: «Bakısız Azərbaycan- başsız bədəndir» (45, s.43). Bu vaxt Bakıda ermənilərdən, ingilislərdən, ruslardan ibarət silahlı qüvvələr vardı. 1918-ci ilin iyul-avqust aylarında Bakıda eser-daşnak-menşevik ittifaqı əsasında «Sentrokaspi və Sovetin Müvəqqəti İcariyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti Diktaturası» adlı mürtəce hökumət də təşkil olunmuşdu. «Alınan məlumatlardan aydın olurdu ki, onlar şəhəri döyüşsüz verməyəcəklər. Sentyabrın 14-dən 15-nə keçən gecə türk qoşunları sürətli hücumla Bakıya girdilər. Düşmən təslim oldu. Bakı xain qüvvələrdən xilas olundu. Gecə saat üçdə başlanan bu əməliyyat qısa bir vaxtda türklərin qələbəsi ilə qurtardı. Sentyabrın 15-i günü Qafqaz Müsəlman ordusunun komandanı general-leytenant Nuru Paşa Gəncə­yə - Azad Azərbaycan hökumətinin başçılarına xoş xəbərli teleqram göndərdi» (84, 88).

Ancaq Birinci Dünya müharibəsinin nəticələri Azərbaycan üçün uğurlu olmadı. Belə ki, 1918-ci il sent­yabrın 23-də Tələt paşa ilə Almaniya arasında gizli protokol imzalandı. M.B.Məmmədzadə «İstiqlalın diplomatik cəbhə­si» məqaləsində yazır ki, həmin protokola əsasən «Türkiyə qoşunları Azərbaycandan çıxır, Almaniya isə Azərbaycanın istiqlalını Rusiya tərəfindən tanınmasını təmin edirdi. Lakin sonrakı vəziyyət Almaniyanı bu prosesi təmin etməsinə imkan yaratmadı. Məlum oldu ki, Almaniya, Avstriya-Macarıstan və Osmanlı dövləti ilə Bolqarıstan məğlub olmuş, hadisələrin istiqaməti dəyişmiş və Azərbaycan üçün yeni bir imtahan dövrü başlamışdı» (94, 17-18).

1918-ci il oktyabrın 30-da Lemnos adasının Mudros limanında imzalanan müqaviləyə əsasən Bakı, Batumi və başqa ərazilər müttəfiqlərin nəzarəti altına keçirdi (119, 59). Mudros müqaviləsinin 11-ci maddəsində göstərilirdi ki, türk ordusu Qafqazda və Cənubi Azərbaycanda olan ordularını geri çağırmalıdır. «Meydana gələn yeni vəziyyətlə əlaqədar olaraq Azərbaycan hökumətinin nümayəndələri İranda olan və müttəfiqləri təmsil edən ingilis generalı Tomson ilə vəziyyəti aydınlaşdırmaq üçün Ənzəlidə görüşsələr də, o, Azər­baycan adında bir hökumət tanımadığını söylədi və danışıq aparmağa razılıq vermədi. Bu hadisə Azərbaycanın siyasi tarixində yeni bir dövrün başlanğıcı oldu» (13, 246).

Bu ərəfədə Müəssislər Məclisinin çağırılması sahəsində işlərə başlamaq üçün Nazirlər Şurasının sədri, daxili işlər naziri və xalq maarifi nazirindən ibarət komissiya yarandı. Bu komissiyanın öz işini sürətləndirdiyi və ümumiyyətlə, dövlət quruculuğu işinin genişləndiyi bir şəraitdə Azərbay­canın beynəlxalq vəziyyəti kökündən dəyişmiş oldu. Birinci Dünya müharibəsinin bitməsi ilə Antanta adından Britaniya qoşunları Bakını tutmalı idi. Düşmənin Bakını işğal etmək planına müqavimət göstərmək mümkün olmadığı bir zamanda, Azərbaycan Milli Şurası və Müvəqqəti hökumət ingilislərin şəhərdə yaratdığı işğal rejimi şəraitində Azərbaycanın istiqlaliyyəti uğrunda mübarizəni davam etdiərək, istəyinə çatdı: «… ingilis generalı Tomson öz hökuməti ilə məsləhətləşərək Azərbaycan Milli Şurasının təşkil etdiyi Fətəli xan hökumətini, Azərbaycanda yeganə qanuni hökumət olaraq tanıyacağını bir bəyannamə ilə Fətəli xan hökumətinə və xalqa elan etmişdir» (13, 247-248).

Bu dövrdə müstəqil Azərbaycan dövlət quruculuğu prosesində ilk uğurlu addımlardan biri Azərbaycan parla­ment­inin yaradılması oldu (114). AXC-nin parlamentinin çağırılması ilə əlaqədar Azərbaycanın Milli Şurası ölkə əha­li­sinə müraciət etdi. Milli Şuranın müraciətində deyilirdi ki, hazırda seçkilərin keçirilməsi mümkün olmadığı üçün əv­vəlki seçkilərdə millət vəkilləri seçilənlər geri çağrılsın (9, f.895, s.3, iş. 187, v.1-2). Parlamentə Azərbaycanda yaşayan milli azlıqların nümayəndələri də daxil edilməli idi və yalnız bu şərtlərə əməl edildikdən sonra parlamentin çağırılmasına icazə verilirdi. Bunun üçün, Milli Şuranın sədri Məmməd Əmin Rəsulzadə, Məmməd Yusif Cəfərov və Əhməd Cöv­dət Pepinovdan ibarət nümayəndə heyəti seçildi (24, 16).

1918-ci il dekabrın 7-də Azərbaycan parlamentinin ilk təsis iclası oldu. Parlamentin rəhbərliyi seçildikdən sonra Hökumətin başçısı Fətəli Xan Xoyski çıxış etdi: «Bu gün böylə böyük və mübarək gündür ki, bunu biz azərbaycanlılar yuxumuzda da görə bilməzdik» (4, 7). Parlamentin komissiyalarının təşkilinə 1918-ci ilin 15 dekabrında keçirilən üçüncü iclasında baxılmışdı. M.Ə.Rəsulzadə parlamentin iclasında təkliflə çıxış edib: «Hər fraksiya bir nümayəndə göndərsin və komissiyalar təşkil olunsun» demişdi. (11, 94). Parla­ment­in yaranması Azərbaycan üçün çox böyük bir hadisə oldu. Bu, Azərbaycan xalqının demokratik rejimdə, quru­luş­da yaşamasını istəməsinin ən bariz nümunəsi idi.

Sovetlər dönəmində isə bu mühüm tarixi hadisəyə də qeyri-obyektiv izahlar verilirdi. N.Pçelin 1931-ci ildə çap etdirdiyi «Müsavat zamanında kəndli məsələsi» kitabında yazır: «Türk əsgərlərinin köməyi ilə Bakıda hakimiyyəti ələ keçirən müsavatçılar öz «demokratikliyi»ni göstərmək üçün, 1918-ci ilin dekabrında «parlament»lərini açdılar. Bu parlamenti Azərbaycan xalqı seçməmişdi. Onun əsasını Müsəlman Milli Şurasına daxil olan müsavatçı xan və bəylər təşkil edirdilər» (122, 21).

Qafqazda yeni yaranan Azərbaycan və Gürcüstan dövlətləri Birinci Dünya müharibəsinin qalibləri Antanta adı altında birləşən Qərbin hegemon dövlətlərinə özlərinə qəbul etdirmiş və de-fakto tanınmışdılar. Bununla bağlı Paris sülh konfransında iştirak edən Azərbaycan nüma­yəndə heyətinin əməyini xüsusi qiymətləndirmək lazımdır. «Hələ 1918-ci ilin sentyabrında Türkiyəyə-İstanbula gələn Əlimərdan bəy Topçubaşov Azərbaycanın mövcudluğu, əhalisinin sayı, tərkibi, hazırkı durumu, milli müstəqilliyini elan etməsi ilə bağlı memorandumu müxtəlif dövlətlərin buradakı nümayəndələrinə təqdim etmişdi» (125). Ə.Topçubaşovun başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti bir müddət İstanbulda qaldıqdan sonra Versala yola düşmüşdü. Versal sülh konfransında başlıca olaraq Almaniya ilə sülh nizamlanması nəzərdə tutulsa da, əvvəldən böyük dövlətlərin liderləri «rus məsələsini» müzakirəyə başladılar (120, 15). Topçubaşovun istər Versaldan göndərdiyi mək­tub­lardan, istərsə də hələ İstanbulda ayrı-ayrı dövlətlərin nümayəndələri ilə keçirdiyi görüşlərdən aydın olurdu ki, Azərbaycanın müstəqil bir dövlət kimi tanıdılması çox mürəkkəb və çətin olmuşdu (126). Müttəfiq dövlətlərin Ali Şurasının 1920-ci ilmin yanvarın 11-də keçirilən iclasında Azərbaycan de-fakto tanındı (28, 320). Rəsulzadə bu münasibətlə yazır: «Cümhuriyyətlərin dövlətlər tərəfindən tanınması qafqasiyalı xalq kütlələrində böyük bir sevinc doğurdu. Azərbaycan ilə Gürcüstanda xalq günlərlə şadlıq nümayişləri keçirdi» (99, 3).

AXC müstəqilliyini möhkəmlətməyə çalışdığı bir zaman başının üstünü təhlükə alırdı. Bu təhlükə Azərbay­canı müstəmləkəçiliyə doğru sürükləyirdi. Şübhəsiz ki, Azər­baycanın işğalında rusların əlaltısı olan ermənilər də fəal rol oynadılar. Qarabağ, Naxçıvan və digər sərhəd rayonlarında ermənilərin türklərə qarşı törətdiyi qırğınların qarşısını almaq üçün, hökumət qoşunu həmin ərazilərə göndərməyə məcbur oldu. Bu zaman «Qafqaz cəbhəsi İnqilabi Şurası S.Q.Or­co­nikidzenin başçılığı ilə 21 və 23 aprel tarixində 11-ci orduya aprelin 27-də Azərbaycan sərhədini keçib bütün ərazini tutmaq əmrini vermişdi» (127, 268). Müs­təqil dövlət olaraq beynəlxalq nüfuzunun artdığı bir zamanda, Sovet Rusiyasının XI Ordusu 1920-ci ilin aprelin 27-də Azərbay­cana soxuldu və işğalçılığa başladı.

Bununla da Azərbaycanın 70 illik müstəmləkəçiliyinin başqa bir dövrü başladı. Milli ideologiyanın daşıyıcıları isə 70 il ərzində bu və ya digər formada ölkə daxilində və xarici ölkələrdə mübarizə aparmağa məcbur olacaqdı. Ancaq ən əsası o idi ki, artıq milli ideologiyanın yeni dövr üçün zəmini qoyulmuşdu. Bu öz təsirini azərbaycanlı kommunistlərə də göstərmişdi. "Azərbaycanda milli təmayülçülük 1918-ci ildə Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının üzvləri arasında gizli iş zəminində əmələ gəlmişdi" (14, 56).

Bütövlükdə, XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda mövcud olan ictimai-siyasi və ideoloji mühit quzeyli, güneyli Azərbaycan türklərinin tarixində çox mühüm rol oynayıb. Bu dövr, sözün əsl mənasında, müasir Azər­baycan dövlətçiliyinin yaranmasında müstəsna yer tutur. Düzdür, XIX əsrə qədər də Quzey və Güney Azərbay­canın müstəmləkçiliyi dövrlərində azadlıq, istiqlal çağrışları və onun ideoloqları olub. Yeni dövrdəki istiqlal, azadlıq çağrışlarında milli və müasirliyə söykənən çalarlar daha çox idi. Bunun, kökündə yalnız azad olmaq deyil, həm də azad olaraq, öz azadlığını dərk etmək və onu dəyərləndirmək dayanırdı. Bu, xalqımızın gələcək taleyi üçün çox önəmli idi. Əgər biz öz taleyimizi, yəni yeni dövrdə müstəqil dövlətimizin qurulması prosesini yad millətlərin imkanına buraxası olsaydıq, bu günkü müstəqilliyimizin özü bizim üçün heç bir məna kəsb etməzdi.

XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda baş qaldıran milli azadlıq hərəkatını düzgün qiymətləndir­mək lazımdır. Böyük mütəfəkkirlərimizin xalqımız üçün gördüyü müstəsna xidmətləri bir kənara qoyaraq, Azər­baycan istiqlalının yalnız tarixi zərurətdən və məcburi ger­çək­lik­lərdən yaranmasını iddia etmək haqsızlıq olardı. Özü də bu haqsızlıq məhdud anlamda başa düşülməməlidir. Unudulmamalıdır ki, bu cür düşüncələr Azərbaycan dövlət­çiliyi üçün çox təhlükəlidir. XX əsrin əvvəllərində baş vermiş fikri və əməli mücadiləni görmədən, qəbul etmədən, Azərbaycanın dünən, ya bu gün istiqlala qovuşduğunu söyləsək, sabah daha ciddi problemlərlə qarşılaşa bilərik. Biz öz milli kimliyimizə, bu millətin əsl qurucularına, onların gördüyü böyük əməllərə sahib çıxmadıqca, eyni problemlərlə bundan da ağır şəkildə qarşılaşa bilərik.

Bu baxımdan Heydər Əliyevin AXC və onun qurucları, o cümlədən M.Ə.Rə­sulzadə ilə bağlı dedikləri çox qiymətlidir: «Azərbaycan xalqı əsrlər boyu azadlıq arzusu ilə yaşamış, milli azadlıq, istiqlal uğrunda mübarizə aparmışdır. Xalqımız minillik tarixində dəfələrlə öz milli azadlığına nail olmuş, milli dövlətini yaratmış, lakin sonralar müxtəlif səbəblər üzündən bunlardan məhrum olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatı gücləndi. Azərbaycanın demokratik qüvvələri, mütəfəkkir şəxsləri, siyasi xadimləri yurdumuzun müstəqilliyi uğrunda, xalqımızın azadlığı uğrunda müba­rizə­yə qoşuldular. Birinci Dünya müharibəsinin bitməsi ilə əlaqədar olaraq dünyada baş vermiş dəyişikliklər, sosialist inqilabı nəticəsində Rusiya imperiyasının dağılması, Azər­bay­canda müstəqil dövlət yaratmaq üçün şərait meydana gətirdi. Azərbaycanda geniş vüsət almış milli azadlıq hərə­katı bu dövrün səciyyəvi cəhətlərindən hesab edilməlidir. Məhz belə bir şəraitdə Azərbaycanın demokratik qüvvələri, siyasi xadimləri 1918-ci il mayın 28-də ilk Azərbaycan Demokratik Respublikasının yarandığını elan etdilər. Həmin gün Azərbaycan xalqının tarixinə böyük və əlamətdar bir hadisə kimi daxil olmuşdur. Biz bu günü Respublika günü, Milli İstiqlal bayramı kimi qeyd edirik. Bu bayramı qeyd edərkən, biz o zaman Azərbaycanın milli azadlığı, istiqlaliyyəti uğrunda, Azərbaycan Demokratik Respublikası yaranması uğrunda mübarizə aparanları, demokratik dövlətin təşkil olunmasında iştirak edənləri, onun rəhbərliyində fəaliyyət göstərənləri – Məmmədəmin Rəsulzadəni, Fətəli xan Xoyskini, Əlimərdan bəy Topçubaşovu, Nəsib bəy Yusifbəylini, Həsən bəy Ağayevi, Məmmədhəsən Hacınskini və başqalarını böyük minnətdarlıq hissi ilə yad edirik. Onların parlaq həyatı, böyük fəaliyyəti və Azərbaycan xalqı qarşısında xidmətləri heç vaxt unudulmayacaqdır» (17, 385).

H.Əliyev deyir ki, Azərbaycan xalqı əsrlər boyu müstəqillik arzusu ilə yaşamış, milli azadlıq uğrunda mübarizə aparmışdır: «XX əsrin əvvəlində Azərbaycan torpağında ilk Azərbaycan Demokratik Respublikası yaranmış, Azərbaycan xalqı, Azərbaycan Respublikası öz müstəqilliyini dünyaya elan etmişdir. 1918-ci il mayın 28-də yaranmış Azərbaycan Demokratik Respublikası Azərbaycan xalqının çoxəsrlik arzusunun, istəyinin həyata keçirilməsinin ilk addımı olmuşdur. İlk Azərbaycan Demokratik Respublikası ölkəmizin müstəqilliyini dünyaya bəyan etmək üçün və müstəqil dövlət qurmaq üçün addımlarını atmış, bir çox tədbirlər görmüşdür. Artıq bütün dünyaya bəyan olunmuşdur ki, Azərbaycan xalqı öz müstəqil dövlətini qurmağa qadirdir» (18, s.183).

Bütün bunları qeyd etməkdə məqsədimiz, Azərbaycanın yalnız siyasi deyil, həm də ictimai-fəlsəfi tarixinə düzgün qiymət verilməsinin önəmliyini bildirməkdir. Bu baxımdan Azərbaycanın ictimai-siyasi və ideoloji mühitini düzgün araşdırmalı və tarixi şəxsiyyətlərimizə obyektiv qiymət verilməlidir. Bu dövrü düzgün qiymətləndirsək, o zaman bir çox suallara da cavab tapılar. Xüsusilə də M.Ə.Rəsulzadə ilə bağlı indi və əvvəlki dönəmlərdə bir-birinə zidd şəkildə səslənən fikirlərə, yazılan əsərlərə də aydınlıq gəlmiş olar. Tədqiqat işinin bu bölməsində söylənilən fikirlər də məhz buna xidmət etmişdir. Bu dövrü qiymətləndirməkdə əsas məqsədimiz M.Ə.Rəsulzadənin ictimai-siyasi fəaliyyətində bir qədər fərqli, bəzən də bir-birinə zidd görünə biləcək fikirlərə, ideyalara üz tutmasına aydınlıq gətirmək olub.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət