Ana səhifə

Edocomomo tüRKİye ulusal çalişma grubu


Yüklə 47.49 Kb.
tarix10.06.2016
ölçüsü47.49 Kb.

eDOCOMOMO_TÜRKİYE ULUSAL ÇALIŞMA GRUBU


YAPI/YERLEŞİM TANITIM FORMU


Yapının/Yerleşimin Adı: ERZURUM GAR BİNASI

Formu Hazırlayanın Adı, Soyadı, Kurumu:

Araş. Gör. A. Deniz Bulut (Atatürk üniversitesi, Mimarlık ve Tasarım Fakültesi,

Mimarlık Bölümü)



Yrd. Doç. Dr. Neslihan Kulözü (Atatürk üniversitesi, Mimarlık ve Tasarım Fakültesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü)


Hazırlanan Tarih: Ekim, 2013
1.Yapının/Yerleşimin Kimliği
bugünkü adı: Erzurum Gar Binası
eski/özgün/farklı adları: -
yeri/adresi: Erzurum İli, Yakutiye ilçesi, İstasyon Mahallesi, 1176 ada, 274 parselde kayıtlıdır.

İstasyon Caddesi, İstasyon Mahallesi, Yakutiye, 25050, ERZURUM
tipi/işlevi: ULH/TRC (Ulaşım ve Haberleşme)
yasal durumu (tescil): Erzurum Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulu’nun 25.04.1996 gün ve 752 sayılı kararıyla 25.00/248 Envanter Numarası ile tescillenmiştir.
diğer bilgiler: Erzurum Gar Binası Doğu Anadolu Bölgesi’nin en büyük gar binası olma özelliğine sahiptir.
2.Yapının/Yerleşimin Tarihçesi

özgün kullanım / program: TCDD Erzurum Gar Hizmet Binası
tamamlandığı tarihi: 20 Ekim 1939
mimar(lar)/tasarımcı(lar): -
yüklenici(ler): Almanlar tarafından inşa edilmiştir (Erzurum İl Yıllığı, 1973). 20 Temmuz 1937’de Erzurum İstasyonu’nun temel atma töreni yapılmıştır (Temizgüney, 2008).
işveren: 1933 yılında alınan kararla Sivas-Erzurum ve Malatya arasında demiryolu inşası için Nafia Vekaletine (Bayındırlık Bakanlığı 1928-1983 arasında aldığı isim) görev verilmiştir. 8 yıl içinde tamamlanması öngörülen Gar Binasının yapımına 1936 yılında başlanmıştır (Temizgüney, 2008).1
sahibi / bakımından sorumlular: TCDD (Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demir Yolları)
yapıyla ilgili diğer kişiler: -
bilinen değişiklikler (özet): 2008 yılında gar binasının kapı ve pencere doğramaları özgün ahşap malzeme ile değiştirilmiştir. 2010 yIlında ise binanın iç kısmına çay ocağı ve kafetarya eklenmiş, ayrıca yapıda boya ve badana çalışması yapılmıştır. Cephede yer alan bazalt taşlarının 2003 yılında temizlenmesinden başka herhangi bir müdahalede bulunulmamıştır.
bugünkü kullanımı: Erzurum Gar Binası halen Kars-İstanbul arasında Doğu ekspresi trenlerine hizmet veren bir gar binası olarak kullanılmaktadır.2 Gar binasında turistlere demiryolu nostaljisini yaşatan Türkiye'nin ikinci demiryolları müzesi de yer almaktadır (fotoğraf 6). Erzurum Gar Müdürlüğü bünyesinde yer alan müzede, 1900'lü yılların başından itibaren demiryolu hizmetlerinde kullanılan çeşitli tarihi belge, araç ve gereçler yer almaktadır. Ayrıca müzede, Erzurum’a 1939 yılında ilk trenin gelişi ve gar binasının açılışı için yapılan törenden fotoğraflar da sergilenmektedir.

bugünkü fiziksel durumu: 2010 yılında yapının iç mekanında gerçekleştirilen tadilatlarla yapı sorunsuz bir şekilde kullanılmaya devam edilmektedir. 2011 yılında Erzurum’da gerçekleştirilen Universiade Kış Olimpiyatları için yapıya dış cephe aydınlatması yapılmıştır (fotoğraf 7). Diğer taraftan yapının önünde yer alan meydanın kimi zaman tırlar için otopark olarak kullanılması, kimi zaman ise binayı kapatacak şekilde çadırların kurulduğu festival alanına dönüştürülmesi nedeniyle yapı zaman zaman görünürlüğünü kaybetmektedir.
3.Yapının/Yerleşimin Tanımı
yakın çevresinin niteliği: Günümüzde Bölge idare Mahkemesi olarak kullanılan eski Hükümet Binası (1827) ve tam karşısında yer alan, günümüzde Yakutiye Belediyesi Binası olarak kullanılan eski Adliye Binası (1901-1910) ile başlayan geniş yol aksı Erzurum Gar binasının önünde yer alan geniş meydan ve Erzurum Gar Binası ile sonlanmaktadır (ek 1). Yapının yakın çevresi mevcutta konut ve ticaret alanları olarak kullanılmaktadır (ek 2).

yapının ayrıntılı tanımı: Erzurum Gar Binası; Erken Cumhuriyet Dönemi’nde ülkenin farklı bölgelerinde yapılmış garlar içerisinde mimari özellikleri açısından iki katlı, simetrik planlı, orta bölümü çıkıntılı garlar grubunda değerlendirilebilir. 1939 yılında tamamlanan Erzurum İstasyonu; bir peron, polis yolcu binası, ticari eşya ambarı, açık zahire hangarı, yol müfettişliği bürosu ve evi, hareket müfettişliği bürosu ve evi, şube şefi bürosu ve evi, doktor ve ecza bürosu ve evi, yol fen memuru bürosu ve evi, telgraf fen memuru bürosu ve evi, yatakhane, şef depo bürosu ve evi, lojmanlar, tuvalet, şube atelyesi ve ambarı, su cendereleri, lokomotif deposu, depo helâsı, hamam, alimantasyon kömürlüğü, 150 m.lik rampa, vagon gabarisi, döner köprü, ateş çukuru, vagon kantarı, kömür rıhtımı, çeşme gibi bir çok muhtelif binalardan ve sabit tesisattan oluşmaktadır (Temizgüney, 2008).
Doğu-batı yönünde, 62.50 x 14.40 m ebatlarında, enine dikdörtgen planlıdır. Bina ana girişinden dışa doğru yapılan ve bina boyunca yükseltilen 2.70 m çıkıntı hem plana hareketlilik vermekte, hem de giriş kısmını dahada belirginleştirmektedir. Ana girişlerin dışında diğer birimlere ulaşılabilecek tali kapılar da bulunmaktadır. Girişler bina yüksekliğiyle orantılı olarak tasarlanmıştır. Aynı eksen üzerinde yer alan salondan peronlara geçiş kısmında iki adet çıkış kapısı mevcuttur. Zemin katta ana girişten 11.50 x 16.40 m ebatlarında ana salona geçilir. Bu salonun solunda bilet gişeleri, bagaj ve idari birimler bulunmaktadır. Salonun sağında ise bekleme salonu, bay ve bayan wc’leri, yemek, çay ve kahve salonları ile bu salonlara yardımcı birimler bulunmaktadır. Yan kapılardan girilen koridorlarda idareye ait odalar yer almaktadır. Cephede camlı çerçevelerle hareketlilik sağlanması dönemin diğer gar binalarıyla benzerlik göstermesine neden olmuştur. Ön ve arka cephelerin üst kısımlarında dikdörtgen sekizer pencere yer almaktadır.Üst pencerelerin altına simetrik olarak yerleştirilen alt pencerelerin ikişer tanesi kapı olarak değerlendirilmiştir. Bu kapılardan garın üst katına çıkışı sağlayan merdivenlere ulaşılır. Yapının doğu ve batı cephelerinde üst katta dikdörtgen üçer, alt katta ise ikişer pencere yer almaktadır. Alt katta pencereler arasına birer kapı yerleştirilmiştir. Binanın 1. Katı ana salonun merkez aksından tam simetri oluşturmaktadır. Bu katta tamamiyle hizmet birimleri yer almaktadır. Yapının batı kısmındaki bölümü ise lojman olarak hizmet vermektedir. 1. Katın yüksekliği zemin kata göre daha düşüktür. Bu durum cephede pencere boyutlarına da yansımıştır. Zemin katın pencereleri dar ve yüksek, 1. Kat pencereleri ise kareye yakın dizayn edilmiştir. Bina ön ve arka cepheleri tam olarak simetriktir. Yalnız giriş portalinin çatısının diğer çatı bütününden koparılarak ayrı bir kırma çatıyla sonlanması cephede oluşabilecek monotonluğu engellemiştir. Giriş portalinin 4 dolu 3 boşluk olarak bölümlenmesi ve boşluk kenarlarında ikinci çıkıntıların kullanılması giriş cephesine ayrı bir farklılık katmıştır. Bina subasmanı ile zeminle birinci kat arasında binanın dört cephesini de dolaşan taş bir silme dış cephenin bir başka özelliğidir. Binanın kuzey cephesi, doğudan batıya doğru, yanları açık, üstü kapalı sundurma şeklinde düzenlenmiştir.
yapım sistemleri ve malzemeler: Gümüşhane yöresinden getirilen düzgün kesme kırmızı bazalt taşı cephede ince yonu olarak kullanılmıştır. Yığma tarzda, bodrum, zemin ve birinci kat olmak üzere iki katlı inşa edilmiştir. Salonun tüm bina boyunca yüksekliğinin devam etmesinden dolayı taşıyıcılığı artırmak amacıyla yalnızca ana salon kısa kenar doğrultusunda kolon ve kiriş sistemiyle geçilmiştir. Binanın üst örtüsünde marsilya tipi kiremit kullanılmıştır. Yapının kapı ve pencere doğramaları ahşaptır.
4. Yapının/Yerleşimin Önemi-Değerlendirme :

Erzurum Gar Binası, Erzurum başta olmak üzere Doğu Anadolu ve ülkemiz için toplumsal, kültürel ve tarihsel öneme sahiptir. Cumhuriyetin ilk yıllarında Ankara’nın doğusunda, demiryollarının bulunmayışı, I. Dünya Savaşı sırasında olduğu gibi, Milli Mücadele döneminde de en büyük eksiklik olarak kendini hissettirmiş, bu nedenle özellikle de batıyla doğunun demiryolu ile birbirine bağlanması, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin öncelikleri arasında yer almıştır. Bu kapsamda 1933 yılında Sivas-Erzurum demiryolu çalışmaları doğuyu batıya bağlayan İpek Yolu üzerinde stratejik öneme sahip, aynı zamanda Doğu Anadolu'nun ticaret merkezi olan Erzurum’a 1939 yılında ulaşmış, aynı tarihte Erzurum Garı kullanıma açılmıştır.
Erken Cumhuriyet dönemi yapısı olan Erzurum Gar binası dönemde ve Erzurum’da inşa edilen pek çok hükümet ve eğitim yapısı gibi Neo-klasik üslupta inşa edilmiş, Erzurum’a modern bir şehir görünümü kazandırmıştır. Erken Cumhuriyet döneminde Anadolu’nun pek çok şehrinde olduğu gibi Erzurum’a da modern yapı anlayışı istasyon binası ile birlikte ulaştığı söylenebilir. Erzurum istasyon binası Erzurum’a çok sayıda nitelikli bina yapılmasına öncülük etmiş, diğer imar hareketlerini de beraberinde getirmiştir. Erzurum İstasyonu’nun resmi açılış töreninin yapıldığı gün, müfettişlik binası ile Vali Konağı, Halkevi binası, hastane, çocuk doğum ve bakımevi, Hava Kurumu binası gibi çok sayıda yeni binanın da açılışı yapılmıştır. Ayrıca Erzurum Gar Binası hem çağdaşı gar binalarıyla taşıdığı benzer özellikler (iki katlı, simetrik planlı, orta bölümü çıkıntılı garlar) hem de bugüne kadar korunma-kullanma dengesi içerisinde varlığını sürdürmüş olması nedeniyle mimarlık tarihi açısından özel bir yere sahiptir.
5. Yapı/Yerleşim ile ilgili Belgeler-Kaynakça
temel kaynaklar ve belgelerin listesi:
Arkas web sayfası, Erzurum Gar İşletmesi Personeli,

(http://www.zeyport.com.tr/pages/arkas_news/agustos_2009/haber7.html; son erişim tarihi: 22.10.2013)
Erzurum Valiliği (1974) Cumhuriyetin 50. Yılında Erzurum 1973 İl Yıllığı, s 32, Erzurum.
Küçükuğurlu, M., Saylan, G.F. (2008) Şimendiferin Erzurum Yolculuğu, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 38, s. 313-342, Erzurum.
Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu Bölge Müdürlüğü Arşivi, Erzurum.
Temizgüney, F. (2008) Erzurum’a Demiryolunun Gelişi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bil. Enst., Tarih Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum.
Ünüvar, İ. (1961) Erzurum Rehberi, s 180, Erzurum.
Yılmaz, A., Bilinmeyen Erzurum, s 227, Erzurum, 2007
Yurttaş, H., Özkan H., Köşklü Z., Tali Ş., Okuyucu D., Geyik G., Kındığılı M., (2008)Yolların, Suların ve Sanatın Buluştuğu Şehir Erzurum, s 299, Erzurum.

yapıya ilişkin görsel malzemenin listesi ve sağlanabilen örnekler:
Ayşe Deniz BULUT kişisel arşivi, güncel fotoğraflar
TCDD Erzurum Gar Personeli, Münir Kuşkapan Arşivi


Fotoğraf 1. Erzurum Gar Binası İnşaat halindeyken (Kaynak: Temizgüney, 2008; 152)


Fotoğraf 2. Erzurum demiryolu açılışı esnasında ilk treni karşılamak için raylar üzerine kurulan tak fotoğrafı (Kaynak: TCDD Erzurum Gar Personeli, Münir Kuşkapan Arşivi)



Fotoğraf 3. Erzurum Gar Binasının eski tarihli görüntüsü(Kaynak: TCDD Erzurum Gar Personeli, Münir Kuşkapan Arşivi).



Fotoğraf 4. Erzurum Gar Binasının Ekim 2013 tarihine ait görüntüsü (Kaynak: A.Deniz Bulut kişisel arşivi).

Fotoğraf 5. Erzurum Gar Binasına ait bir görüntü (Kaynak: A.Deniz Bulut kişisel arşivi).

,

Fotoğraf 6. Erzurum Gar Binası gece aydınlatması (Kaynak: A.Deniz Bulut kişisel arşivi).

Fotoğraf 7. Gar Binasının içinde yer alan müzeden bir görüntü (Kaynak: A.Deniz Bulut kişisel arşivi).



Fotoğraf 8. Gar Binasının iç mekanından bir görüntü (Kaynak: A.Deniz Bulut kişisel arşivi).


ERZURUM GAR

BİNASI

ESKİ HÜKÜMET BİNASI

ESKİ

ADLİYE BİNASI

Ek 1. Eski Hükümet Binası ile eski Adliye Binası ile başlayan ve Erzurum Gar Binası ile son bulan kentin tarihi aksı.


Ek 2. Erzurum Tren Garının yakın çevresine ait görüntü. (Kaynak: A.Deniz Bulut kişisel arşivi).

İletişim:
Ar. Gör. A. Deniz Bulut

Atatürk Üniversitesi, Mimarlık ve Tasarım Fakültesi Mimarlık Bölümü

e-mail: deniz.bulut@atauni.edu.tr / gsm: 0090 535 522 06 53


1 1939 yılında tamamlanan Sivas-Erzurum hattı, Türk demiryolu siyasetinde de bir ilkin temsilcisi olmuştur. O zamana dek yabancı devletlere verilen imtiyazlarla ülke içinde demiryolu yapılırken, bu hat, tamamen Türk mühendis, işçi ve yerli sermayesiyle yapılmış, 1933 yılında inşaasına başlanan Sivas-Erzurum hattı toplam 84.413.463 liraya mâl olmuştur. 12 Haziran 1933 tarih ve 14567 numaralı karar ile demiryolu hattının ihalesi Simeryol Şirketi’ne verildi (Temizgüney, 2008).

2 Haydarpaşa - Kars - Haydarpaşa arasında her gün işleyen Doğu Ekspresi  trenleri, Ankara-İstanbul Hızlı Tren yol çalışmaları kapsamında 1 Şubat 2014’e kadar Ankara-Kars-Ankara arasında işletilecektir (TCDD, 2013).



Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət