Ana səhifə

Balya Çinko-Kurşun Madeni, Çevre Sorunları ve Toplumsal Yeniden Kalkınma Tahir Öngür tmmob jeoloji Mühendisleri Odası


Yüklə 269.26 Kb.
səhifə1/5
tarix22.06.2016
ölçüsü269.26 Kb.
  1   2   3   4   5



Balya

Çinko-Kurşun Madeni,

Çevre Sorunları

ve

Toplumsal Yeniden Kalkınma

Tahir Öngür
TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası

2 Kasım 2003

İÇİNDEKİLER
Giriş

Durum

Jeomorfoloji; Maden Jeolojisi; Cevher Yatakları; Ocaklar;

İşletme; Atıklar; Sorunlar

Geçmiş

İşletmenin Geçmişi; Toplumsal Değişimler; Bürokratik İşlemler;

Ruhsat; Bilimsel Araştırmalar

Çevre Sorunları

Asit Maden Drenajı; Asılı Katılar; Ağır Metaller; Siyanür; Gaz;

Cevher Yatakları ve Ocaklar; Radyoaktivite; Tozuma; İnsan Sağlığı

Hayvan Sağlığı; Tarımsal Topraklar; Sulama Suyu



Olanaklar

Atıktaki Cevher; Yatakta, Yerinde Kalan Cevher



Çözüm Olanakları

Asit Maden Drenajına Karşı Önlemler; Madencilik; Madencilik

Turizmi; (Tarımsal) Yeniden Kalkınma; Değerlendirilebilir Kaynaklar;

Balya’yı Aşan Kirlenmenin Sağlayacağı Destek Olanakları



Kısıtlar

Kirletici Atıklar ; Maden Yasası ve Uygulamaları; Bürokrasi



Öneriler

Örgütlenme; Vakıf; Şirketleşme; AB Desteği; Hukuksal İzleme; Yol Haritası



GİRİŞ
Balya Kurşun-Çinko maden yatağı, Marmara Bölgesi içinde, Balıkesir-Çanakkale, Balıkesir-Gönen devlet karayolları kavşağında, Balıkesir il merkezinin 49 km kuzeybatısındaki Balya İlçesi sınırları içindedir.

Dünyanın büyük kurşun-çinko maden yataklarından birine sahip olan ve 1920’lerdeki 30.000 nüfusuyla, ülkemizde elektriğin 1901 yılında, İmparatorluk sarayından sonra ilk kez kullanıldığı yer olan ve Cumhuriyet tarihi madenciliğinin başlangıç noktası olarak değerlendirilmeyi hak eden Balya’nın ilçe merkezi, bugünkü nüfusu (1997 sayımında) 2.300’e inmiş, ormanlık alanı kurumuş, havası-toprağı zehirlenmiş, bir gözlemcinin deyişiyle “kanaryanın üç gün yaşayamadığı yer” haline gelmiş, kaderine terkedilmiştir1.

İlçenin bütününün nüfusu 1980 yılında yapılan sayımda 24814 iken, 1995 deki sayımda 20.023’e düşmüştür. İlçeden dışarıya göç sürmektedir.

Balya 87.313 hektar alanlı bir ilçedir. Bunun, 15.160 ha’ı tarla, 520 ha’ı meyvelik, 401 ha’ı sebze bahçesi, 315 ha’ı bağ, 7848 ha’ı mera, 54.365 ha’ı ormanlıktır. Maden sahası da resmi kayıtlara göre 2.900 hektar alanı kaplamaktadır. İlçede 16.000 büyükbaş ve 55.000 küçükbaş hayvan bulunduğu bildirilmektedir.

Balya, gelişmişlik açısından ülkedeki 858 ilçe arasında, 653. sırada yer almaktadır.

Balya’nın kaderinde, parıltılı günlerinde ve bugünkü sönük durumunda hep hemen yanında ve altında yer alan bir maden yatağı, Balya kurşun-çinko yatağı etkili olmuştur.

Antik dönemlerden beri işletildiği bilinen; ancak, özellikle 1839’dan sonra yabancı sermayeli şirketlerce ve günün teknolojileri kullanılarak işletilmiş olan Balya kurşun madenindeki işletme 1939 yılına; maden ve atıklarla ilgili yeniden işletmeye yönelik çalışmalar da 1997 yılına kadar sürmüştür. O günden beri yörede madencilik çalışması olmamaktadır. Ancak, Fransa sermayeli şirketin geride bıraktığı yüzbinler, milyonlarca ton atığın çevreye saçtığı zehir etkisini görülebilir, koklanabilir bir biçimde sürdürmektedir. Madencilik yıllarındaki istihdam olanaklarının birden ortadan kalkmasının getirdiği dışa göç; şimdi, çevre kirliliğinin tarım ve hayvancılığı olumsuz etkilemesi, sağlık sorunları ve yeni yatırımların yokluğu nedeni ile süregelmektedir. İlçe de, ilçe merkezi de giderek ıssızlaşmakta ve kalan nüfus ta önemli bir sağlık riski altında beklemektedir. İlçe yoksullaşmayı kendi başına yaşarken, çevre felaketine dönüşen kirlilik 70 km kuzeyindeki Manyas Gölü’nü de kapsayacak kadar yayılmış ve bölgesel olarak paylaşılan bir sorun boyutunu almıştır.

Ne Balya’nın yeniden kalkınmasını sağlamak için ve ne de Balya’daki çevre felaketinin durdurulup giderilmesi için somut bir girişim yapılmamaktadır.

Bu konuda, soruna sahip çıkan Balya Belediye Başkanlığı’nın kamu kurumları ve akademik kuruluşlara sayısız başvurusunun sonuç alamamış olması ibret vericidir.

Şimdi, Belediye Başkanlığı madencilik sahalarında tarımsal kalkınma amaçlı projeleri başlatmış ve başarılı sonuçlar almış olan Dev Maden Sen Sendikası ile bir işbirliği yolu aramaya başlamıştır. İlk görüşmelerden sonra, sendikanın Danışma Kurulu üyeleri ile birlikte sahaya bir gezi düzenlenmiştir. Geziye çeşitli meslek örgütleri adına değişik meslek disiplinlerinden kişiler katılmıştır.

Gezinin sonunda yapılan değerlendirmeden sonra bir görev bölüşümü yapılmış ve varolan yazılı belgelerin incelenmesinden sonra a)hukuksal durum, b)halk sağlığı durumu, c)tarımsal durum ve d)maden yatakları ve çevre durumu, konularında birer değerlendirme ve öneri raporu hazırlanmasına karar verilmiştir.

Bu metin, “maden yatakları, atıklar ve çevre durumu”nu saptayıp öneriler getirmek amacı ile hazırlanmıştır. Metin hazırlanırken saha gezisinde edinilen izlenimlerin yanında, Balya Belediye Başkanlığı’nda bulunan yazılı belgelerin incelenmesi, Jeoloji Mühendisleri Odası için bir yazın taraması yapmış olan sayın Fatma Bozbeyoğlu ve Akman Kırmızıtaş’ın notları, sayın Prof Dr Atilla Aykol ile yapılan sözlü görüşmeden edinilen izlenimler ve yazın taraması sonucu ulaşılan bilgilerden yararlanılmıştır.

Derleme, değerlendirme ve metnin yazımını Jeoloji Y. Mühendisi Tahir Öngür yapmıştır.

Metinde önce, bölge ve Balya’daki durum irdelenmekte, jeomorfoloji ortamı, yörenin ve maden yatağının jeolojisi, cevher yatakları, ocaklar, işletme yer ve tesisleri, atıklar ve yaşanan sorunlar kısacak açıklanmaktadır.

İzleyen bölümde, Balya’ya ilişkin olarak işletmenin, toplumsal yaşamın, bürokratik işlemlerin ve bilimsel araştırmaların geçmişi anlatılmaktadır.

Bunun ardından, asit maden drenajı, sularla taşınan asılı katılar, sularda ve dere çökellerinde biriken ağır metaller, sularda saptanmış olan siyanür, çevre atmosferinde kokusu ile algılanan gazlar, çevreyi kirletmeyi sürdüren cevher yatakları ve eski ocaklar, radyoaktivite, toz, vb yollarla ortaya çıkan çevre sorunları ve bunların etkisindeki insan sağlığı, hayvan sağlığı, tarımsal topraklar, sulama suyu ile ilgili sorunlar anlatılmakta ve bu konularda zaman zaman bilimsel yazına başvurularak temel bilgiler aktarılmaktadır.

Dördüncü bölüm, Balya maden sahasında değerlendirilebilir yer altı ve yer üstü kaynaklarının ortaya koyduğu olanaklar üzerinde durulmaktadır.

İzleyen bölümde çözüm önerileri tartışılmaktadır. Bu kapsamda, öncelikle atıkların çevre sorunu yaratan etkilerinin giderilmesi; daha sonra, yörenin yeniden toplumsal kalkınmasına yönelik olarak yapılabilecek, tarımsal örgütlenme, madencilik turizmi ve yeniden ve sürdürülebilir madencilik gibi seçenekler tartışılmaktadır. Bu çabanın, Balya’dan çevreye taşan kirlilikten ötürü daha yaygın bir destek bulabileceği umudu da bu bölümde dillendirilmektedir.

Bu çözüm çabalarının ne gibi kısıtlamalarla ve güçlüklerle karşılaşabileceği, bugünden değerlendirilmesi gereken bir konu olarak altıncı bölümde irdelenmektedir.

Son bölümde, çevre ve halk sağlığı sorunlarını çözerken Balya’nın yeniden toplumsal kalkınmasını sağlamak üzere yapılabilecekler konusunda öneriler verilmektedir.


DURUM
Jeomorfoloji
Balya çevresi, Kocaçay boyunca, birbirinden boğazlarla ayrılmış değişik özellikte havzalardan oluşmaktadır2. Yöre, Alt-Orta Miyosen’den bu yana bir çok evrede ve bir çok etkenin etkisiyle gelişmiş, değişik yer biçimlerinden oluşmaktadır.

Çevredeki dağların yükseltileri 889 m’ye kadar ulaşmaktadır. Maden sahasının çevresindeki plato ise, 400 m dolayındadır. Maden ocakları ve yakın çevresindeki yükseltiler 150-550 m arasında değişmektedir.

Balya çevresinde, genellikle kireçsiz kahve rengi orman toprakları ve kahve rengi orman toprakları yaygındır. Volkanik kayaların geniş yüzeylemelerinin olması ve yamaç eğimlerinin yüksek oluşu toprak kalınlığının artışını engellemektedir. Bitki örtüsünün yıkımı, erozyon ve asitli yağışlar da toprak örtüsünün yoksullaşmasına neden olmuştur.

Maden Jeolojisi
Balya yöresinde, yabancı bloklar oluşturan Permiyen yaşlı kireçtaşı, Triyas yaşlı miltaşı-kumtaşı-çakıltaşı ardalanması ve Tersiyer yaşlı volkanitlerden kurulu bir jeoloji yapısı bulunmaktadır. Kireçtaşları iki ayrı konumda görülmektedir. Bunların bir bölümü, kendilerinden daha genç Triyas tortullarının içinde bloklar biçiminde yer alırken; bir bölümü de, Triyas istifinin üzerine taşınarak yerleşmiş durumda durmaktadır.

Kiltaşı-miltaşı-kumlu kireçtaşı ardalanmasından oluşan Triyas’ın tavanında da bir tavan çakıltaşı tabakası yer almaktadır. Tersiyer ise volkanitlerle temsil edilmektedir. Bunlar çok altere dasit ve riyolitlerden oluşmaktadır.

Volkanik etkinliklerin KD-GB doğrultusunda uzanan faylarla ilişkili olduğu düşünülmektedir. Bu kaya istifi Kırmızı Tepe’den geçen KD-GB uzanmıl “Büyük Fay” ile kesilmektedir. Düşeye yakın duruşlu bu fayın cevherleşmeyi de yönlendirdiği düşünülmektedir.

Cevher oluşumu genellikle dasit-kireçtaşı dokanağında kontakt pirometasomatik ve kireçtaşının çatlaklarında hidrotermal damar türündendir. Damar türü cevher yataklarından, dasit çatlaklarında olanlar realgar, orpiment, galenit, sfalerit ve pirit; kireçtaşının çatlaklarına yerleşmiş olanlar galenit, sfalerit, antimonit, pirit, realgar ve orpiment birlikteliklerinden oluşmaktadır. Yalnızca pirit damarları, piritli sfaleritli galenitli damarlar, orpimentli realgarlı damarlar ve çok az da sfaleritli antimonit damarları ile karşılaşılabilmektedir.

Skarnlardaki kontakt türü cevher daha zengindir. Bunlar, dasitle kireçtaşlarının dokanaklarında oluşmuştur. Dokanak zonlarında skarn mineralleri gelişmiştir. Karşılaşılan başlıca cevher mineralleri magnetit, pirit, pirotin, arsenopirit, kalkopirit, markazit, tetrahedrit, galenit ve sfalerittir.

Ayrıca, altere dasitlerin içinde saçılmış cevherleşmeler de vardır. Saçılmış olarak pirit, galenit ve sfalerit mineralleri izlenmektedir. Bunların ekonomik önemi yoktur 3.



Cevher Yatakları
Balya yöresindeki cevher yatakları yaklaşık 8 km2’lik bir alanda yayılan birkaç as alana dağılmış durumdadır. Bunlar, üç ana grupta toplanmaktadır4 : Balya Sahası, Darıdere Sahası ve Bahçecik Sahası. Son iki sahada cevherleşme olasılığı jeolojik olarak belirlenmiş olmakla birlikte, henüz sondajlı araştırma yapılmamıştır. Balya Sahası ise beş alt bölümden oluşmaktadır : Arı, Orta, Sarısu, Koca ve Karaca Sahaları. Arı ve Orta Sahaları’nda MTA tarafından sondajlı araştırmalar yapılmıştır.

Arı-Orta kesimi, yüzeyden 200-700 m derinlikler arasında yayılmaktadır. Doğrultu boyunca da 450 m yayılmaktadır. Sarısu ve Hastane Tepe yatakları daha sığda gelişmiştir. Hastane Tepe yatağı 180 m ve Sarısu Yatağı da 400 m derinliğe kadar inmektedir. Yataklarda damar eğimi en az 45 ve KB yönlüdür5.



Ocaklar
Balya Madeninde günümüzde de girişleri belli olan ocaklar şunlardır : Koca Mağara (Balya Deresi kenarında, Hastahane Tepe batısında), Ara Mağara, Orta Mağara, Karaca Mağara (bunların tümü Maden Deresi kenarındadır), Güvercinlik Kuyusu (Maden Deresi’ne bakan Sarısu Tepe doğu yamacında), Zırnık Ocağı (Güvercinlik kuyu altında, Maden Deresi kenarında).

Ayrıca, Kırmızı Tepe üzeri ve çevresinde başka çukur ve kazı yığınları varsa da, bunlar önemsizdir. Asıl ocaklar, kuzeyde Hastahane Tepe altında birleşen Balya Deresi ve Maden Deresi’nin her iki yamacındadır.



İşletme
Geçmişte, Balya’da iki flotasyon ve bir de izabe tesisinin kurulduğu bilinmektedir. Bugün sahada yalnızca bunların yapılarının ve bacalarının kalıntıları görülmektedir.

Günel(2002)’e göre6madende çalışanlardan yalnızca iki kişi kalmış Balya'da. 13 yıl flotasyanda çalışan 93 yaşındaki Neşet Esen, 'maden ayrıştırma' işlemini şöyle anlattı: "Mal dökülürken, 'kio' isminde bir ilaç vardı, onu katıyorduk. Flotasyon için suya kzantat, çam yağı ve siyanür katıyorduk. Çam yağı kabarmasını sağlıyordu. Bu maddeler cevheri ayırıyordu. Buradan 12 çeşit maden çıkardı. Ayrıca kireç ve göztaşı da kullandık. Bu kimyasallar makinelerden damla damla akıtılıyordu. Dakikada kaç damla akacağı daha önceden Fransız mühendisler tarafından hesaplanmıştı."





Atıklar
Ocaklardan çıkarılmış olan düşük tenörlü, izabeye ve flotasyona gönderilmemiş cevher ve yantaşlar bu ocakların ağızlarına, yamaçlara ve dere kenarlarına dökülmüştür. Bu pasalar da pirit, galen ve sfalerit türü sülfürlü mineraller içermektedir. Bunlar yağışlarla yamaç aşağıya sürüklenmekte, doğrudan dere kenarına dökülenler ise yağış ve sellenmelerle Kocaçay ve Manyas Gölü’ne kadar sürüklenmektedir. Halen yamaç ve dere kenarlarında kalmış olanları da vardır.

Atıkların çevre açısından daha sakıncalı olan türü, flotasyon artığı ve izabe cüruflarıdır. Bunlar, Maden Deresi kenarında dört ayrı bölgede yoğunlaşmaktadır. Bunlar da, yeraltısuyu tarafından yıkanmakta, yüzeysel akışla da derelere sürüklenmektedir. Cürufların bir bölümünün kırılarak yollara stabilize gereci olarak döküldüğü; flotasyon artıklarının da kentteki yapılarda beton ve sıvada kullanılmakta olduğu görülmektedir.

Fransız Şirketi’nce çıkarılmış olan 4.000.000 ton kadar cevherden 40.000 ton kadar metal çıkarılmış olduğuna göre, sahada 3.600.000 ton kadar atık birikmiş olması gerekmektedir. Ancak, bunun önemli bir bölümü taşıma ve sellenmelerle götürüldüğü için bugün sahada 300.000 ton izabe cürufu ve 1.200.000 ton flotasyon atığı ve jig artığı olmak üzere toplam 1.500.000 ton kadar atık bulunduğu öngörülmektedir. Bunlar 5 ayrı sahada yer almaktadır.



Sorunlar
Yörede yaşanan en kolay algılanabilir sorun ekonomiktir. Madencilik çalışmalarının birdenbire durması nüfusun önemli bir bölümünün göçüne neden olmuştur. İşsizlik ve tarımsal yaşamdaki verimsizlik, dışarıya nüfus göçünün sürmesine neden olmaktadır.

Bunun yanında bölgede maden ve atıklardan kaynaklanan büyük bir çevre sorunu yaşanmaktadır. Maden atıklarının yer aldığı vadide zaman zaman yoğunlaşan koku soluma güçlüğü yaratacak düzeye ulaşabilmektedir. Dere çoğu yerinde ve özellikle de atıkların etekleri çevresinde renk değiştirmekte ve kızıllaşmaktadır. Dere suyundan içen hayvanların öldüğü, hastalandığı ya da sakat doğum yaptığı bildirilmektedir. Yağışlardan sonra Maden deresi ve birleşme yerinden sonra Kocaçay’da yoğun ve kütlesel balık ölümleri olduğu bildirilmektedir. Bu derelerden sulanan tarlalarda verimin azaldığı söylenmektedir. Balya’da bulunan az sayıda eczanede satılan ilaçların başka yerlerle kıyaslanamayacak denli yüksek olduğu ve yaygın sağlık sorunları olduğu belirtilmektedir.

Yapılan ölçümler dere suyunun aşırı asit olduğu ve pH değerinin 2,5’a kadar düştüğünü; yapılan analizler dere suyunda, yaz aylarında bile çok yüksek ağır metal ve siyanür derişimlerinin olduğunu; yapılan örneklemeler, dere tabanındaki alüvyon çökellerinde olağanüstü miktarlarda ağır metal zenginleşmesi olduğunu; bilimsel araştırmalar, bu kirlenmenin 70 km ötedeki Manyas Gölü’ne kadar ulaştığını ortaya koymaktadır.

Asıl sorun ise kamu örgütlerinin yaygın ve uzun dönemdir süren ilgisizliğidir. Bu sorunlar ancak basında yer alınca kamu yetkililerinden bir tepki gelmekte, kısa süreli gezi, toplantı ve değerlendirmelerin gerisi gelmemektedir. Dahası, Maden İşleri Genel Müdürlüğü ya da Eti Holding gibi bazı kamu kurum ve kuruluşları nedeni ve sorumlusu oldukları sorunu sahiplenmek bir yana çözüm yolunda yapılan girişimleri uzun süre yanıtsız bırakıp, sonra da olumsuz yanıtlamaktadır.





GEÇMİŞ
İşletmenin Geçmişi
Balya maden yatağının işletme geçmişi çok eskidir. Özellikle 20. Yüzyıl’da oldukça hareketli ve sorunlu bir süreç yaşandığı anlaşılmaktadır. Bu konuda değişik kaynaklardan özet bilgi edinmek olanaklıdır. Bu gelişme, aşağıda değişik metinlerden aktarılarak özetlenmektedir.

Balya madeninin antik çağlardan beri zaman zaman kurşun madeni olarak ve özellikle de içerdiği yüksek gümüş metali için işletildiği, günümüze kadar gelen yer altı ve yer üstü kalıntılarından anlaşılmaktadır.

Perikles zamanından 1940’lara kadar işletilen, XVI. ve XVII. yüzyıllarda Marmara Bölgesinin çok önemli işletmelerinin kurulduğu Balya Madenleri’nin Romalılar döneminde 'Christian Madenleri' olarak anıldığı ve 1800’lere kadar da yöre halkı tarafından işletilmiş olduğu bilinmektedir. Bilinen en eski yazılı belge, Bursa Mahkeme sicillerinde bulunmakta ve 1544 tarihini taşımaktadır. 1651 tarihinde Kütahya Eyalet Mutasarrıflığı’nın Balya Kadısı’na yazdığı bir yazıda ise madenin Padişah’ın malı olduğu ve Bali Bey’in madende idare amirliği yaptığı belirtilmektedir.

Ancak, ilk düzenli işletme 1839-1849 yılları arasında, hangi ülkede kurulu olduğu ve sahipleri bilinmeyen “Balya Maden İşletmeleri” adlı bir şirket tarafından yapılmıştır.

1868’de “Reiser” adında bir Alman yurttaşı tarafından alınan işletme hakkı da “Laurium” adlı bir başka şirkete devredilmiştir. Bu kuruluş, 17.5 km2’lik sahada maden arama, işletme, mevcut cüruflardan yararlanma hakkı elde etmiştir. 1878 yılında ise “Riol” adlı bir Fransa yurttaşı Balya’da maden aramak ve işletmek için 99 yıllık bir “İşletme İmtiyazı” almıştır. Bu sahadaki işletmede o zaman %97,5 kurşun ve 2,06 g/t gümüş ve 5-6 g/t altın elde edilmekte olduğu bildirilmektedir. 1892 yılında da “Societe des Mines de Balya Karaydın”(Balya-Karaaydın Madenleri AŞ) kurulmuştur. Bu Fransız şirketi, bölgede en yoğun ve uzun süreli çalışan şirkettir. 1940 yılında madenin Bakanlar Kurulu kararı ile kapatılmasına kadar bu sahada fiilen işletmecilik yaptıkları bilinmektedir. Şirket, üretimini Balya ile sınırlı tutmayarak; Mancılık’ta kömür, Patlak’ta kurşun, çinko ve demirle karışık manganez madenlerinde arama ve işletme ayrıcalığını kazanmıştır. Şirket Balya’da 1901 yılında kurduğu santralde Mancılık’tan ürettiği kömürü yakarak elektrik elde etmiş ve kendi gereksiniminden artan enerjiyi yerel yönetime vererek ilçenin aydınlanmasını sağlamıştır. İşletme, Birinci Dünya Savaşı’ndan önce dünyanın en büyük maden işletmelerinden biri iken 1913 yılında üretiminde doruğa ulaşmış ve o yıl 13.890 ton kurşun ve bir o kadar da çinko üretmiştir.7 Balya Karaaydın Madenleri AŞ, 1904-1913 yılları arasında ortaklarına %12’den %357’ye ulaşan oranlarda kâr payı dağıtmıştır. Birinci Dünya Savaşı sırasında çalışmasını durduran şirket, 1920 yılı sonlarına doğru çalışmalarına yeniden başlamıştır. 1921’de külçe kurşun üretimi 8.345 ton olurken, Kurtuluş Savaşı sırasında 3.400 ton’a düşmüştür. 1927’deki külçe kurşun üretiminin 8.054 ton, 1928’de 7.140 ton olduğu bildirilmektedir.

Bu şirketin sahadan yaklaşık 4.000.000 ton tüvenan cevher ve bundan da 400.000 ton metal kurşun ürettiği sanılmaktadır.

Balya’da iki flotasyon ve bir de izabe tesisinin kurulduğu bilinmektedir. İşletmenin son dönemlerinde flotasyonlardan biri çalıştırılmış; izabe tesisi 1930’da kapatılmıştır. 1929’da, 1900 kw gücünde yeni bir santral kurulmuştur. Günde üç vardiya çalışan flotasyon tesislerinin günlük kapasitesinin 250 ton dolayında konsantre çinko ve 50 ton dolayında konsantre kurşun olduğu sanılmaktadır. İzabe tesisinin kapasitesi hakkında bilgi yoktur.8

Birinci Dünya Savaşı sonrasında oluşan ekonomik bunalım bu şirketi de etkilemiş, 1927 yılında Arı Kuyu’da çıkan ocak yangını sonucu 500.000 liralık zarar edince, devletçe 200.000 lira yardım edilerek şirketin çalışmasına önayak olunmuştur. 1932 yılında faaliyetlerini durdurarak ayrılma tehdidinde bulunan şirkete yine devletçe yardımda bulunularak üretimini sürdürmesi sağlanmıştır. Bu yardımlar çerçevesinde düşünülebilecek bir başka önlem de 1935 yılında çıkarılan kısa bir kanunla işletmeci şirketin yurtdışından getireceği akaryakıttan gümrük vergisi alınmaması olabilir. İşletme 1935 yılına kadar tam kapasite ile çalışmıştır. 1933-1934 yıllarında üretim üç misli artmış ve buna karşılık 1935-1939 yılları arasında cevher yataklarının fakirleştiği gerekçesiyle madende tasfiye hazırlıkları yapılmış ve 1939 yılında üretime son verilmiştir. Tesis 1940 yılında Bakanlar Kurulu Kararı ile kapatılmıştır. Fakat maden ocakları kapatılmış olmasına karşın Fransız şirketi, 1950 yılına kadar sahada tasfiye çalışmalarını sürdürmüş; bu arada, flotasyon artıklarından bir bölümünü daha işlemiştir.

Tasfiye edilen şirketin tesislerindeki malzemeler, Bolkardağı, Keban Simli Kurşun, Ergani Bakır ve Soma Kömür işletmelerine gönderilmiştir. Balya Madenlerinin tasfiyesi, bir anlamda Etibank’ın, hatta TKİ’nin de temelinin atılmasına katkıda bulunmuştur9.

1960 yılında bir Türk şirketi olan “Rasih ve İhsan Madencilik Şirketi” sahada önce arama ruhsatı ve sonra 1970’te de 10 yıllık işletme ruhsatı ile faaliyet göstermiştir. Bu şirket, sahada Fransız şirketinden kalan ve ekonomik maden içeren pasaları değerlendirmek üzere rödövansla Mutlu Akü firmasının bir kuruluşu olan “Mutlu Türker İzabe Şirketi”ne vermiştir. Türker İzabe Şirketi bölgeye 50 ton/gün kapasiteli bir kurşun-çinko flotasyon tesisi kurmuştur. Daha sonra, Rasih ve İhsan Şirketi ruhsat hakkını yitirdiğinden 1979 yılında saha devletçe Etibank’a verilmiştir.

Türker İzabe Şirketi eski atıklar yerine sonradan flotasyon tesisine dışarıdan (Çanakkale ilindeki başka sahalardan) getirdiği tüvenan cevheri işlemiştir. Flotasyon fabrikası halen başka özel şirketlere devredilmiş olup, zaman zaman düşük kapasite ile de olsa faaliyetini sürdürmektedir.

Etibank’ın 2914,60 ha alanlı İR.374 ve İR.367 nolu ruhsatlı maden sahalarındaki çalışması, MTA Enstitüsü’ne yaptırdığı sondajlar, jeolojik incelemeler, rezerv belirleme, eski galeride tahkimat ve onarım, atıkların değerlendirilmesi için deneylerin yapılması şeklinde geçmiş olup, 1984 yılında durdurulmuştur.

1990 yılında sahalar Etibank tarafından rödövanslı olarak Çinkur Çinko Kurşun Metal Sanayi AŞ’ne devredilmiştir. 1997 yılına kadar Çinkur tarafından da bir cevher üretimi yapılmamıştır.

1997 yılında Gürmin Şirketi’ne verilen sahada bu şirketçe bazı arama ve incelemeler yapılmış ve bir kuyu açılmışsa da alınan sonuçlar doyurucu bulunmayarak çalışma durdurulmuştur.

Son olarak madenin yerüstü tesisleri ve atıkları Etibank tarafından Balya Belediyesi’ne devredilmiştir.

Toplumsal Değişimler
Ülkenin ilk büyük maden işletmesi olmasının yanında oldukça çok işçi çalıştıran büyük işletmelerin de ilklerinden olan Balya Karaydın Maden işletmesi, işçi sınıfı tarihi açısından da önemli gelişme ve değişmeler yaşadı. İşletmenin yaklaşık 30 yıllık hareketli geçmişinde dört önemli grev yapıldı10.

Bunların ilki, 1908’de yaşandı. 3000’den çok maden işçisi, ücretlerinin yetersizliği, iş güvenliğinin yokluğu ve çalışma gününün 8 saate indirilmemesi nedenleri ile isteklerini ilettikleri işverenlerden olumlu yanıt almak bir yana, üzerlerindeki baskılar arttırılıp, bir de grev kırma hazırlığına girilip yedek işgücü hazırlanması üzerine, işçilerin 14 Eylül 1908’de madenin bütün bölümlerinde iş bırakmasıyla başladı. Yalnızca, madeni su basmaması için su pompaları çalıştırıldı. Balya Kaymakamı elindeki güvenlik güçleri ile bir müdahalede bulunamayınca, Balıkesir ve Gönen’deki Redif Taburları’ndan birer bölük asker getirtildi. Hükümet, grevin bastırılması için Balıkesir Mutasarrıfı Mehmet Ali Ayni Bey’i görevlendirdi. Grevdeki işçiler de binlerce imza toplayıp Selanik’teki Osmanlı Sosyalist İşçi Fırkası ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne telgraflar çekti. İttihat ve Terakki Cemiyeti Milletvekili Sudî Bey Balya’ya geldi. Ne var ki, o da grevin bastırılması için çalıştı. İşçiler, tek tük çözülmelere karşı grevi sonuna dek sürdürmeye kararlı idi. Ancak, güvenlik güçleri işçileri zorla madene indirince grev amacına ulaşamadan sona erdi. Bu arada Balya’da “adalet ve müsavat” şiarları ile şube açmış olan İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin gerçek yüzünü ilk tanıyanlar da, Balya’lı işçiler oldu. Aslında bu grev ülkede 1908 Ağustos ayında başlayan grev dizisinin bir halkası idi. Hükümet, bu grevlerin karşısında sert önlemler aldı, sendika kurmak yasaklandı, grev yasağı getirildi. Bu yasaklar kuşkusuz en çok yabancı şirketlerin yararına oldu.

1911 grevi de çalışma süresinin 8 saate indirilmesi ve ücretlerin arttırılması istekleriyle başladı. Greve önce madenin en ağır işlerinde çalışanlar başladı; ötekiler de sonradan onlara katıldı. Bu grev başarılı oldu. Şirket, işçilerin isteklerini kabul etmek zorunda kaldı.

1925’te İstanbul Amele Birliği’nin çalışmaları sonuç verdi ve İstanbul, Zonguldak ve Balya-Karaaydın Amele Birlikleri birleşti ve ilk kez Türkiye Amele Birliği oluşturuldu. İstanbul’da 250 delege ile bir İşçi Kongresi toplandı. Delegeler İstanbul’lu 19.000, Zonguldak’lı 15.000 ve Balya-Karaaydın’lı 10.000 işçiyi temsil ediyordu. Kongre’de 34 derneğin bir birlik ya da konfederasyonda birleşmesi kararlaştırıldı. Ancak, hükümet bunu tanımayacağını açıkladı.

1928’de Balya’nın üçüncü önemli işçi direnişi yapıldı. Grevin nedeni ücretlerin azlığı idi. Grev çeşitli oyun ve baskılarla çözüldü ve basında da pek yankılanmadı.

1934 grevi en uzun süreli direniş oldu. İşçilerin yapacakları ortalama günlük iş miktarının belirlenmesi ve buna düşük bir ücret verilmesi, ancak daha çok iş yapıldığında ek ücretler ödenmesi yolunda başlatılan uygulama greve neden oldu. Bu açıkça, çalışma saatlerinin yükseltilmesi, kazanılmış hakların geri alınması anlamına geliyordu. İşçiler bu ödeme sisteminin kaldırılması ve ücretlerinin arttırılması istemi ile greve başladılar. Şirketin çevre köylerden getirdiği yeni işçilerin madene girmesine izin verilmedi. Jandarma ve Kaymakam’ın, rüşvetleri ile beslendikleri şirketten yana baskıları grevi kıramadı. Balıkesir’den süvari birliği getirildi. Ağır baskılar 30 gün sonra grevin kırılması ve 3000 işçinin ocaklara dönmesine neden oldu.

Balya Urayı’nın 1935 tarihli bir yazısında Sultan Mecit ve Mahmut dönemlerinde Kocagümüş Mağarası’nda, çalıştırılan kürek mahkumlarının sırtlarında küfelerle helezon biçimli yollardan mağaraya inip maden çıkardıkları ve karşılığında biraz para ödendiği belirtilmektedir. O zamanlar maden kurşundan çok gümüş üretimi için işletilirmiş. 1935’te Kocagümüş Mağarası, Karacamağara, Milşah, Sarısu ve öteki ocaklar kapatılmış, yalnızca Orta ve Ara Mağara ocakları çalışır durumda imiş.

Akyol(1978)11, madenin canlı olduğu dönemde orada çalışmış olan ve henüz sağ olan K. Erdoğmuş, A. Özdemir ve H. Tozkoparan’dan aktararak, “1927 yıllarında, Balya’nın 25.000 kişiye yakın nüfusu vardı. Yaklaşık 5.000-7.000 kişi çalışıyordu. Üç vardiye çalışılır ve her vardiyede galerilerde 1.500 dolayında kişi çalışırdı. Flotasyon tesislerinde 200 dolayında ve izabede de buna yakın işçi çalışırdı. Yabancı mühendis, jeolog ve teknisyen sayısı 50 kadardı. Bunlar, Balya’ya yakın bağımsız bir sitede otururdu. Arabalarını Türk sürücüler kullanırdı. 1926-27’de işçi gündeliği 150-200 kuruş; her odada 7 kişinin yer yataklarında yattığı işçi otellerinde yatak bedeli aylık 60-100 kuruş; o günlerde Balya’da bir ineğin fiyatı 12 lira, yumurta 20 para-1 kuruş arası, bir okka ekmek 15 kuruş, bir kilo şeker 10 kuruş dolayında idi. Kentteki iki ilkokuldan birinde yabancıların çocukları okurdu. Yevmiyeler düşük olduğu için iki kere grev yapılmıştı. 29 Ekim 1927’de Arı Mağara’daki tesislerde yangın çıkmış, yangın dört gün sürmüş ve bir işçi ölmüştü.” bilgilerini vermekte.

Balya Uray’ının değinilen yazısında eski şirket zamanında 3-4 bin amelenin çalıştırılmakta olduğu ve kurşunun tonunun 40 İngiliz lirasına satıldığı belirtiliyor. Kazaya her yıl 200-250 bin lira para girmekte idi. Kurşun fiyatları dörtte üçten daha aşağı indiği için 1930’da Balya Karaydın Şirketi çalışmalarını durdurup işçileri çıkarmış ve 1931’de madeni başka bir şirkete kiralamıştı. Kiracı şirket “kurşun fiyatının düşüklüğü yüzünden tasarrufu şiar edinerek her şeyi makineleştirmeye savaşmış, izabe fırınlarını kaldırarak iki-üç bin kişinin mesaisini birkaç yüz bin lira sarf ile vücuda getirdiği filotasyon tesisatı sayesinde 30 kişi ile yapmaya başlamıştır. Bugün şirketin mağara, atelye ve sair kasabaya giren para miktarı da ayda 12 bin lirayı tecavüz etmemektedir.

O dönemde Belediye gelirlerinin de %50 kadar azaldığı belirtilmektedir. 1935’te koyun eti 35 kuruş, keçi eti 20 kuruş, sığır eti 20 kuruş, tereyağı 80 kuruş, yumurtanın altısı 5 kuruş, süt 12 kuruş, odun kilosu 1 kuruş, kömür 1 kuruş 50 santimdir.

Günel(2002)’e göre12Madende çalışanlardan yalnızca iki kişi kalmış Balya'da. 13 yıl flotasyanda çalışan ve 85 kuruş yevmiyeyle madende çalıştığını anlatan 93 yaşındaki Neşet Esen, "Fransızlar bizden ayrı yaşıyordu. Onlar sadece idareciydi. Çiftlik evlerinde yaşıyorlardı. Dökümhanedeki fırınlar çalıştığında dumanı bacayla tepenin üzerinden veriyorlardı. Duman, çevredeki hayvanlara zararlıydı. Koyunlar sakat doğum yapıyordu. Şikâyet eden ileri gelen ailelere duman parası ödediler.

Fransızların aşağıda kendilerine özel eğlence mekânları vardı. 'Leşke' diyorlardı ve Fransa'dan revüler geliyordu. Türkler ve Fransızlar ayrı eğleniyordu."

Madene 15 yaşında girdiğini anlatan 81 yaşındaki Yakup Cengiz ise kapanana kadar üç yıl değirmende çalıştığını anlatıyor. İşe 30 kuruş yevmiyeyle başlayan Cengiz, şöyle konuşuyor: "O dönem madende 4-5 bin kişi çalışıyordu. Buranın nüfusu 30 bin civarındaydı. Bu gördüğün yerde dokuz tane bar vardı. Balıkesir'in zengin aileleri geceleri at arabalarıyla buraya eğlenmeye geliyordu. Kahvehanelerde garson kızlar çalışıyordu. En meşhur dansöz Esma'ydı ve burada sahne alıyordu. Burada okul, şehir kulübü vardı. Ege'nin bir numaralı hastanesi de buradaydı. Muhtar bey adında birinin de Balya'da o dönemlerde arzuhalcilik yaptığını anlatan Cengiz, "Fransızlara karşı şikâyet dilekçesi yazmamak için şirketten para alıyormuş. Şirket kapanınca Muhtar beye yetki vermişler, o da tüm arazileri sattı. Ayrıca her önüne gelen amele olamıyordu. Ömer Çavuş işçi alıyordu. Türkiye'nin çeşitli yerlerinden gelen ameleleri karın tokluğuna önce kendi tarlasında çalıştırıyordu. İşe yarayanları iki-üç ay sonra madene işçi olarak alıyordu. İşçi öldüğünde geridekilere aylık bile bağlanmazdı. Burada 50 metre yüksekliğinde baca vardı. Şirket işbirlikçilere amele ayaklanmasın diye sus payı dağıtıyordu. Bacadan çıkan gazlar eğer rüzgâr varsa dağılıyor, yoksa Balya'nın üzerine çöküyordu. Karşı tepeleri duman kaplardı. Maden kapatıldıktan üç ay sonra da tüm makine ve binalar talan edildi. "

1920’lerde 30.000 dolayında olan Balya nüfusu bu süreç sonunda, günümüzde 1.500’e inmiştir. Bugün, maden sahasının çevresindeki köylerden Akçal ve Bedeller köyleri bütünü ile; Patlak, Bahçecik ve Çakallar köyleri de birkaç hane dışında boşalmıştır.


  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət