Ana səhifə

Bag-o Nga Kasugtanan Introduksyon


Yüklə 28.17 Kb.
tarix17.06.2016
ölçüsü28.17 Kb.
Bag-o Nga Kasugtanan Introduksyon
Ang Bag-o nga Kasugtanan amo ang tinipon nga 27 ka mga libro sa Biblia. Ginsulat ini sa sulod sang setenta ka tuig sa tapos mabanhaw si Jesus. Sa panan-aw sang Simbahan sang mga apostoles, yari diri ang matuod nga pahayag sang ila pagtuo. Ang Simbahan nagapamatuod nga ining mga libro binuhatan sang Dios, nga ini ang Pulong sang Dios. Apang subong sang mga libro sang Daan nga Kasugtanan, ining mga libro sang Bag-o nga Kasugtanan wala madagdag halin sa langit. Sa baylo, ini tanan ginhatag sa aton sang mga apostoles kag mga ebanghelista sang nahauna nga panahon sang Simbahan. Ini tanan wala magtuyo sa pagsabat sa tanan naton nga mga pamangkot nahanungod sa pagtuo: ini tanan amo ang tinipon nga mga panaksi sa diin matukiban naton si Jesu-Kristo, kon daw ano nga ang mga tumoluo sang nahauna nga panahon sang Simbahan napabaskog sang gahum sang iya pagkabanhaw. Pagbuot sang Dios nga ang mga Kristiano sang tagsa ka panahon makakilala kay Jesus kag makahibalo sang iya pagluwas paagi sining mga panaksi.

Apang ngaa bala may Bag-o nga Kasugtanan pagkatapos sang Daan nga Kasugtanan?

Kay ini tanan amo ang duha ka bahin sang balaan nga maragtas kag amo ang pahayag sang Dios sa aton maragtas. Ang krus ni Jesus nagapain sining duha ka bahin.

Sa Daan nga Kasugtanan, may katawohan nga ginahimo. Nagatubo sila paagi sa ila mga inagihan. Sa tapos sila maglaum sa linibolibo ka mga butang nga ginapangita sang mga tawo, nahangpan nila nga ang pinakaimportante amo ang paglaum kag pagpangita sa Ginharian sang Katarungan sa diin pagabag-uhon ang mga tawo. Sa aton pagbasa sang Balaan nga Maragtas, makita naton ang ginapadulongan sini, ang mga bahin sini kag ang importante nga mga tawo. Natukiban sang Israel ang dungganon nga mga kabilinggan sang kabuhi kag sang katilingbanon nga pagpangabuhi. Nahangpan naton kon ngaa madamo gid nga ginatos ka mga tuig ang dapat nila maagyan agod makahibalo sing diutay naha­nungod sa pihak nga kinabuhi. Nahangpan naton kon ngaa may katapusan ang kaha­mungayaan sang dumaan nga ginharian sang Israel kag kon ngaa ang katawohan sang Dios kinahanglan mag-angkon sang madalum nga paghangup kag tagipusoon sa baylo sang dutan-on nga gahum kag kadayawan nga nagakadula sa ila. Nahangpan naton kon ngaa sa pagligad sang madamo gid nga mga manlulowas, ang pinasahi nga Manlulowas nag-abot sa ila sang sila may katapusan nga kapi-otan sa idalum sang pagpamigos sang mga Romano kag may pagsumponganay ang mga puersa sa politika.

Ang Bag-o nga Kasugtanan wala nagabaylo sang Daan nga Kasugtanan. Ang pag­pangwali ni Jesus wala nagapakawalay pulos sang mga paandam sang mga propeta. Ang paghigugma wala nagabaylo sa katarungan. Ang kaluwasan nga ginsaad sa mga Judio wala ginabayluhan sang “kaluwasan sang mga kalag.” Sa baylo, ang Ebanghelyo gina­pahayag bilang nagahilway nga kamatuoran nga nagatuytoy sang maragtas kag naga­pa­hulag sang tanan nga mga sibilisasion padulong sa isa ka katuyoan: ang paghiliusa kag pagpakighiuli dira kay Kristo sang tanan nga tawohanon nga kagamhanan kag ma­tinugahon nga puersa sa kalibutan.

Ang pagpalapnag sang Ebanghelyo sa mga Judio sa Palestina wala magmadinalag-on. Gani ang nahauna nga mga Kristiano nga nagikan sa kaliwat sang mga Judio nagmaukod sa pagpahayag sang Ebanghelyo sa iban nga katawohan. Sa sulod sang pila lang ka mga tuig, ang Simbahan nagsugod sa paglapnag sa bug-os nga kalibutan nga nahibal-an sadto nga panahon, kon sayuron, sa mga pungsod sang emperio nga Griego-Romano. Sang primero, ang mga Kristiano nagpati nga ang mensahe madali lang makalambot sa mga dulonan sang kalibutan kag dayon si Jesus magabalik sing mahi­mayaon sa paghukom. Apang nadula ini nga pagpati sang mga tuig 70: ang maragtas maga­lawig pa gid sa ila ginlauman.

Gani ang mga katilingban sang mga Kristiano nagsugod sadto sa pagtipon sang mga kasulatan sa pagtipig sang mga ginpangwali sang mga apostoles. Ginhatagan man nila sang panahon ang pagdumdom sang importante nga mga inagihan sang nahauna nga mga Kristiano. Ginbaton sang Simbahan bilang matuod ang mga libro nga nahimo nga nagapahayag sang pagtuo subong nga ini nabaton sa mga apostoles. Wala pagbatuna ang iban nga mga libro nga wala nagahatag sang labing sadsaran kag kabug-osan nga mensahe sang pagtuo bisan pa matahum ini tanan.
Ang mga Kasulatan

Ang tanan nga mga kopya sang Bag-o nga Kasugtanan karon, labi na gid ang mga Ebanghelyo, bisan pa sa Ingles, Español, Ta­galog, Cebuano ukon sa iban nga leng­guahe, amo ang mga kasulatan nga ginbad­bad gikan sa nahauna nga mga dinalan nga ginsulat sa Griego. Ang dumaan nga mga kasulatan sining mga dinalan ginkopya sing makapila sa kinamot nga paagi sang pag­sulat sadto. Ginhimo ini sa sulod sang gina­tos ka mga tuig tubtob ang tagsa sining mga dinalan nangin permanente sang maimbento ang pag-imprenta. Sang tuig 1456, si Guttenberg nag-imprenta sang nahauna nga Biblia.

Indi malikawan nga ang mga manug­kopya sang mga kasulatan may mahimo nga kasaypanan. Paagi sa pagpaanggid sang nag­­kalainlain nga mga kasulatan nga na­hug­­pong suno sa ila mga kinatuhay kag sa ila ginhalinan, ang mga manug-usisa makapat-od sang mga dinalan nga labing na­hauna nga ginkabig sang Katoliko nga Simbahan bilang pahayag sang pagtuo sang mga apostoles kag bilang pulong sang Dios. Apang sin-o bala ang nagsulat sining nahauna nga mga Ebanghelyo kag sa diin bala nagikan ini tanan?

May matahum nga mga kopya sang Bag-o nga Kasugtanan gikan sa ikap-at nga siglo nga natipig. Ginapamatud-an ini tanan sang madamo pa nga mga kasulatan nga dumaan pa gid kag may mga parapo ukon kaisa, may kompleto nga mga libro, sang Bag-o nga Kasugtanan. Dugang pa, ang Kristiano nga mga manunolat sang ikaduha kag ikatlo nga mga siglo masunson nga nagagamit sang dinalan sang balaan nga dinalan nga ila ginapaathagan. Nahanungod sa Ebanghelyo ni Juan nga ginakabig nga ginhimo sadtong mga tuig 90-100, may mga bahin sini nga natukiban sa Ehipto, nga malayo gid sa duog nga ginhalinan sini, nga ginkabig nga ginhimo sadtong mga tuig 120-130.

Sa madason nga mga parapo, hatagan naton sang pinasahi nga pagtamod ang mga Ebanghelyo, bisan ini tanan indi ang labing dumaan nga mga kasulatan sang Bag-o nga Kasugtanan. Sang ginsulat ang nahauna nga tatlo ka mga Ebanghelyo, sang mga tuig 50-70, si Pablo nakapadala na sang iya mga sulat.
Ang mga Manunolat sang mga Ebanghelyo

Matalupangdan naton nga ang nahauna nga mga manunolat sang maragtas sang Simbahan naghatag sang pinasahi nga pag­tamod sa mga tawo nga ginkabig sang tra­dision bilang mga manunolat sang tatlo ka mga ebanghelyo nga sinoptiko.

Sang tuig 110, si Papias sang Hiera­polis (nga malapit sa Efeso) nagsulat: “Si Marcos, nga manugbadbad ni Pedro, nagsu­lat sing husto, bisan pa indi pasunod, sang tanan nga nadumdoman niya naha­nu­ngod sa mga pulong kag mga binuhatan sang Ginuo. Gin-updan niya si Pedro nga nagpa­nudlo suno sa mga kinahanglanon sang tinion, indi sa paagi nga komposo, kag wala sia magsayop sa paglakip sang pila ka mga butang nga nadumdoman niya sadto. Gintipon man ni Mateo ang mga pulong sang Ginuo sa Hebreo, kag sugod sadto gin­badbad ini sang tagsatagsa suno sa iya ikasarang.”

Sang tuig 185, ang obispo kag martir nga si San Ireneo nagsulat: “Si Mateo nagbantala sang libro sang isa ka ebang­helyo para sa mga Hebreo, suno sa ila leng­guahe, samtang sanday Pedro kag Pablo nag­panglakaton sa pagpalapnag sang ebang­helyo sa Roma kag sa pagtukod sang Simbahan. Sang makahalin sila, si Marcos, isa ka gintuton-an kag manugbadbad ni Pedro, nagsulat sang mga ginpangwali ni Pedro. Si Lucas nga kaupod ni Pablo nag­sulat man sang libro gikan sa Ebanghelyo nga ginpangwali ni Pablo.”

Madamo pa gid ang aton madugang sa sining dumaan nga mga pahibalo nga sang una wala gid pagkabiga nga importante sang madamo nga binag-o nga mga sam­paton sa Biblia. Apang karon, ginahatagan liwat sang pagtamod ining mga pahibalo nga may daku nga kahilabtanan sa maragtas.

Sayop ang paghunahona nga ang mga Ebanghelyo ginsulat sing tingob sang mga tawo nga ginahingalanan Mateo, Marcos ukon Lucas nga, sa isa ka tinion, nag­­­pakamaayo sa pagsulat nahanungod sa mabinuhaton nga pagpang-alagad kag pag­panudlo ni Jesus.

Nakahibalo kita nga pamatan-on pa si Jesus sang sia mapatay, kag napatay sia nga wala sing may nasulat. Apang si Jesus naghatag sang labi niya nga tion sa pag­pa­hamtong sang dose ka mga apostoles nga iya ginpili. Nagkabuhi sila upod sa iya, su­bong sang binatasan sang mga gintuton-an sang mga manunodlo nga Judio. Gin­pa­sa­ulo ni Jesus sa ila ang iya pagtulon-an. Si Jesus wala magpadamo sang mga panay­sayon. Sa baylo, ginliwatliwat niya sa ma­damo nga mga paagi ang importante nga mga kamatuoran. Indi naton maduha­do­haan nga, sugod sa adlaw sang Pentekostes, ginkabalak-an sang mga apostoles ang pag­hatag sang banhay sa sining mga pagtulon-an ni Jesus nga mangin pagpanudlo sang pagtuloohan sang Simbahan sang nahauna nga mga tinuig sini.
Gikan sa Hinambal nga Tradision tubtob sa aton mga Ebanghelyo

Tan-awon naton kon ano ang mahimo nga ginkabuhi sa nahauna nga mga ka­ti­lingban sang mga Kristiano. Sa pagsugod, ang mga apostoles nagpanaksi nahanungod sa ila nakit-an kag nabatian. Sa amat-amat gid nga paagi, nagkinahanglan sila sang kasulatan nahanungod sa ila pagpanaksi agod matipigan ang pagdumdom sini: amo ini ang aton ginahimo sa tion sang pagkilit-anay liwat: nagahimo kita sang panaksi agod mapaambit ini sa iban nga mga tawo.

Ang mga katilingban sang mga Kristiano sang Palestina naghambal sa Arameo ukon sa Hebreo suno sa mga duog kag palibot: gani ang nahauna nga mga sinaysay nahu­man sa sining duha ka mga lengguahe. Ang mga dinalan nga nagatumod sa mga ginsiling kag mga ginhimo ni Jesus amat-amat nga ginhugpong liwat; sa sini nga paagi ang na­­­­hauna nga mga katilingban sang mga Kris­tiano may kasulatan nga nagikan sa hi­­nam­bal nga pagpanaksi. Amo ini ang kasulatan nga ginatawag naton nga mga Ebang­helyo.

Sadto nga panahon, ang mga katiling­ban nga nagahambal sa Griego nangin ka­labanan kag ang dumaan nga mga dinalan ginbadbad sa sini nga lengguahe.


Ang Ebanghelyo ni Juan

Ang tatlo ka nahauna nga mga ebang­helista may kinatuhay indi lamang sa ma­damo nga mga paagi ukon sa lain nga pag­pahayag sang mga binuhatan kag mga pu­long ni Jesus. Sa pagkamatuod, ang tagsa sa ila may iya kaugalingon nga pag­hangup sa mga kamatuoran sang pagtuloohan, may iya kaugalingon nga pinasahi nga paagi sang pagkilala kay Jesus. Kag ining ma­da­lum nga panan-aw, ining kina­uga­lingon nga pagpanaksi amo ang naga­hatag sang naga­kaigo nga kabangdanan, sa katapusan, sa tanan nga mga kina­tuhay.

Makita naton sa Ebanghelyo ni Juan ang mga bahin sang isa ka dumaan nga Ebang­helyo nga subong ka bunayag sang Ebanghelyo ni Marcos, nga nagasaysay sang mga binuhatan nga madamo pa gid sa mga pu­long ni Jesus. Ayhan ining Ebang­helyo nga gin­sulat sa Arameo gintuyo para sa mga ka­tilingban sang mga Kristiano sang Sa­maria. Apang gin-gamit lang ini ni Juan bilang sadsaran sa paghimo sang malawig nga mga panaysayon ni Jesus nga naga­pa­kita nga ang kaluwasan nagabalhin sang bug-os nga katawohan kag nagabag-o sang iban pa nga mga tinuga.
Mapatihan Bala Naton ang Ginasiling sang Ebanghelyo?

Amo ini ang pamangkot sang madamo sa aton: kon kita may isa ukon apat ka pa­naksi, ano bala ang pulos sini? Kon na­dum­doman mo ang amon nasiling na, ma­ngin mahapos sa imo ang paghangup sang mga masunod:

– Ang tanan nga mga binuhatan kag mga pulong ni Jesus indi makita sa Ebanghelyo.

– Sa pagsaysay sang mga pulong ni Jesus, ang tagsa ka ebanghelista na­gapahayag sini suno sa iya ka­u­ga­lingon nga paagi, kag ginabagay ini tanan agod ang iya mga buma­lasa makahangup sini sing maayo.

– Ang mga hitabo wala pirme gina­say­say sing pasunod suno sa tion nga nahanabo ini tanan, kag ang mga gin­­siling ni Jesus sa nagkalain­lain nga mga kahigayunan sarang ma­ti­ngob sa isa ka dinalan.

Ini tanan wala nagakahulogan nga indi mapatihan ang panaksi sang mga ebang­helista. Wala kita paghatagi sang isa ka “retrato,” ukon isa ka “plaka” sang mga pu­long ni Jesus. Sa baylo, ginapakita sa aton ang apat ka nagkalainlain nga mga panan-aw nga nagahatag sang bug-os nga dagway. Gani indi importante kon abi ang magagmay nga mga bahin sang mga sugi­la­non may pila ka mga butang nga wala naga­sinanto: halimbawa, kon may isa bala ukon ayhan, may duha ka bulag sa puerta sang Jerico, ano bala ang sarang mabalhin sina?


Ang pinasahi nga kinahamtangan sang Ebanghelyo sa Tanan nga mga Kasulatan

Ang Ebanghelyo tumalagsahon kag pi­na­sahi sa kabug-osan sang mga kasulatan sa tanan nga panahon. Aton makita ang daku gid nga kinatuhay sini sa iban kon ipaanggid ini sa mga kasulatan sang pana­hon sini, bisan pa Kristiano ukon indi. Yara sa Ebanghelyo ang pagkabunayag kag ang handum nga magmangin haganhagan. Yara sa iban nga mga kasulatan ang katinga­la­han, ang mabudlay hangpon kag ang bu­tang nga “walay kaangtanan diri sa duta.” May isa ka binag-o nga mangin-alamon – indi isa ka tumoluo – nga nagakatingala kon ngaa indi gid madamo ang mga milagro sa Ebanghelyo. Ang Ebanghelyo mismo na­ga­­pamatuod sang iya sini kapat-uran. Sa aton pagdumdom sang mga nasiling na sa nagligad nga parapo, ang binag-o nga mga pang-usisa sang mga sampaton wala sing may nakita nga mga pagpakunokuno sa Ebang­helyo, bisan pa nausisa na ini sing maid-id sa sulod sang kapin sa isa ka gatos ka tuig. Kag labaw pa sini: ang Ebanghelyo nagahatag sa aton sang kamatuoran sini nga maamyon sa tagsa ka tion nga kita ma­ka­­bukas sang aton kaugalingon sa sini.


Ang mga nagaduhadoha

Apang madamo ang nagaduhadoha sa panaksi sang mga Ebanghelyo. Kon kaisa, ini bangod kay nagahunahona sila nga nakakita sila sang pila ka mga butang nga wala nagasinanto sa mga Ebanghelyo. Sa masunson gid, ini bangod man kay daw indi sarang mahimo sa ila ang pagbaton sa mga milagro. Bisan pa sa mga tumoluo nga na­ga­tuon sang mga Ebanghelyo, may iban man gihapon nga wala sing bug-os nga pag­pati nahanungod sa kabilinggan sa ma­rag­tas sang bisan ano nga ayhan isa ka milagro sa walay duhadoha.

Ayhan ini bangod kay ining mga sam­paton nahanas sa “sientipiko” nga kultora nga nagasalig lang sa tawohanon nga mga ikasarang sa paglubad sang tanan nga palaligban. Sa kalibutan nga nagatabon sa kaugalingon sang mga kapat-uran, diu­tay lang ang ginapaabot sa Dios kag ang Dios wala nagapadamo sang iya mga mi­lagro.

Gani amo ini ang ila mga rason: “Kon karon wala ako sing may makita nga ka­angay sa mga nahanabo sa Ebanghelyo, pa­­ano ako magpati nga ini nga mga bu­tang natabo sadto?” Ang tanan mangin tuhay kon nagapakigbuylog sila sa imol ukon gin­hingabot nga mga katilingban sang mga Kristiano – didto makasaksi sila sang pa­dayon nga mga pagbuhat sang Dios para sa kaayuhan sang mga tawo nga nagalaum sa iya lamang. Sa pagkamatuod, sa sining mga katilingban, ginasiling ini: kon karon ang Dios nagabuhat sini nga mga mi­lagro, ngaa bala indi niya paghimuon ini tanan sadtong panahon ni Jesus kag suno sa iya sugo?

Sa pagkamatuod, indi mahimo nga tun-an ang Ebanghelyo nga “wala sing may gina­dampigan,” subong sang ginahimo naton sa bisan ano nga kinaandan nga libro, kay gi­na­­tigayon sang Dios ang pagpang-usisa sang aton bug-os nga kabuhi kag indi lang sang aton mga panghunahona nahanungod sa pila ka mga bahin sang kasulatan. Kon na­ga­pakig-ambit kita sa pagtuo sang mga apostoles, indi kita pagbudlayan sa pag­ba­ton sang balaan nga kasulatan bisan pa na­hibaloan naton ang mga pamangkot na­ha­nungod sa pag-usisa sini. Apang kon indi naton pagtumanon ang mga kinahanglanon nga magatugot sa aton sa “pagpakigkita sa Dios,” indi kita mapahamtang tubtob ma­ka­kita kita sang kabangdanan sa “pagpaka­nubo” sang panaksi sang Ebanghelyo sa isa ka butang nga daw sarang mabaton sang aton panghunahona: buot silingon, indi pag-usisaon sang Dios ang aton tinindugan. Ini ang kabangdanan kon ngaa madamo nga mga tawo (bisan pa ginadayaw nila ang Ebang­helyo kag wala nila ini pagkabiga nga kabutigan) ang nagapangita sang linibo ka mga kabangdanan sa pagpanghiwala sang daw makakilibot sa ila: ang iya panaksi sang Dios-nga-nagpakatawo: ang isa ka Dios nga nagalagaw kag nagabanhaw sang mga mi­natay.
Pila ka mga pagpamatok

Gani duha ka bahin sang pagbaisay ang ila ginahuptan sing labi:

– Nagasiling sila nga ang mga Ebang­helyo ginsulat sang makaligad ang madamo nga mga tinuig sa tapos ma­­patay si Jesus, sang panahon nga ang mga tawo may nahimo na nga mga sugilanon nga balaan kag ka­tingalahan nahanungod sa iya. Gani ini tanan wala nagapakita sa aton sang kamatuoran nahanungod kay Jesus, kundi sang pagtuo sang Simbahan sang nahauna nga siglo. (Dumdumon naton ang aton ginsi­ling nahanungod sa petsa nga gin­sulat ang mga Ebanghelyo.)

– Nagasiling man sila nga ang mga Ebang­helyo amo ang mga kasulatan nga gintuyo para sa pagpanudlo sang pagtuloohan sa mga Kristiano: ang mga kamatuoran nga ginasay­say sini gintuyo sa pagsakdag sang mga ginatudlo. Gani indi importante kon si Jesus naglakat gid bala, ukon wala, sa ibabaw sang tubig: ang hi­tabo ginsulat sa pagpakita nga si Jesus may Diosnon nga gahum.



Apang ano bala ang nahanungod sa mga apostoles? Sila amo ang mga saksi ni Jesus, kag ila katungdanan ang pagpadayon bilang iya tinugyanan nga mga saksi dira sa Sim­bahan. Sila ang nakahibalo sang ma­tuod nga natabo, gani magahipos na lang bala sila samtang ginapatiko sang iban nga mga tawo ang maragtas ni Jesus? Ang kalig-u­nan sang Ebanghelyo yara sa balayan mismo sang Katoliko nga Simbahan, nga indi gid grupo sang mga tumoluo nga nag­tuhaw na lang bangod sa luyag ukon kahi­ga­yunan.

Ang mga Ebanghelyo nagikan sa tradi­sion sang mga apostoles, kag gintipigan sang Simbahan nga nakakilala sining tradision sa sini. Sadto nga mga tinuig kag sang ma­dason nga siglo, may iban nga mga “ebang­helyo” nga ginsulat: “ang ebanghelyo ni Pedro,” “ang ebanghelyo ni Tomas,” “ang ebang­helyo ni Nicodemo,” “ang nahauna nga ebanghelyo ni Santiago.” Apang ang Sim­bahan wala magkilala sini bangod sang mga sugilanon sini nga indi mapatihan ukon bangod sa mga panghunahona na­ha­nu­­ngod sa paghangup sa pagtuloohan nga wala nagasanto sa pagtulon-an nga naba­ton sa mga apostoles.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət