Ana səhifə

AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ qafqaz universiteti İQTİsadiyyat vəİdarə etmə fakultəSİ Beynəlxalq İqtisadi Əlaqələr Bolumu buraxiliş İŞİ qloballaşmanin beynəlxalq gəLİr bolgusunə TƏSİRİ Vusal ƏLİyev


Yüklə 4.03 Mb.
səhifə9/9
tarix09.06.2016
ölçüsü4.03 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

high-tech

m


ə

hsullar

ı

n ixracat


ı


nda yax

şı


bir performans s

ə


rgil

ə


mi

ş


l

ə


r. Ancaq, b

ə


zi istisnalar

ı


olmaqla b

ə


rab

ə


r, sozu ged

ə


n olk

ə


l

ə


rin bu m

ə


hsullarla

ə


laq

ə


si

ə


m

ə


k yuklu,

ə


lav

ə


d

ə


y

ə


ri a

ş


a

ğı


montaj s

ə


viyy

ə


sind

ə


qalm

ış


d

ı


r. N

ə


tic

ə


d

ə


, bu olk

ə


l

ə


rd

ə


n b

ə


zil

ə


rinin dunya s

ə


naye m

ə


hsullar

ı


istehsal

ı


ndan qaynaqlanan toplam g

ə


lird

ə


ki paylar

ı


h

ə


qiq

ə


t

ə


n du

ş


mu

ş


dur, dig

ə


rl

ə


rinin is

ə


istehsaldak

ı

ə


lav

ə

d


ə

y


ə

r paylar

ı

, eyni m



ə

hsulun ixracat


ı


ndan ald

ı


qlar

ı


payla muqayis

ə


d

ə


cox gerid

ə


qalm

ış


d

ı


r. Son olaraq (4-cu), yaln

ı


z az sayda olk

ə


nin dunya s

ə


naye istehsal

ı

ə


lv


ə

d


ə

y


ə

rind

ə

ki paylar


ı


, dunya s

ə


naye m

ə


hsullar

ı


ixracat

ı


ndak

ı


paylar

ı


il

ə


eyni qalm

ış


v

ə


ya artm

ış


d

ı


r. Bu az sayda olk

ə


, dig

ə


r

İ


EOO-l

ə


rin ixracata

ə


saslanan boyum

ə


modell

ə


rini q

ə


bul etm

ə


lrind

ə


n onc

ə


bu sah

ə


d

ə


on

ə


mli bir ir

ə


lil

ə


yi

ş


gost

ə


r

ə


n

Şə


rqi Asiyan

ı


n Yeni S

ə


nayel

əş


mi

ş


Olk

ə


l

ə


ridir (YSO), y

ə


ni bu olk

ə


l

ə


rd

ə


ki ir

ə


lil

ə


yi

şə


sas etibaril

ə


qloballa

ş


ma




liberalla

ş


ma paketinin t

ə


tbiq olunmas

ı


ndan ir

ə


li g

ə


lmir. Bu spesifik ir

ə


lil

ə


yi

ş


, son 20 illik mudd

ə


t

ə


rzind

ə


ticar

ə


t v

ə


invesyisiya prosedurlar

ı


n

ı


sur

ə


tl

ə


liberalla

ş


d

ı


ran olk

ə


l

ə


rin hec birin

ə


aid deyil (el

ə


burada da qloballa

ş


man

ı


b

ə


rab

ə


rsizl

ə


cdirici effekti ortaya c

ı


xmaqadad

ı


r).


İEOo-lərin bir coxunun xarici ticarət gəlirini xarici ticarət nisbətində artıra bilmədiyi qlobal nizamın (əslidə isə qeyri-bərabər sistemin) anlamlı bir sistem olduğunu soyləmək xeyli cətindir. Deməli, yuksək texnologiyalı sektorlarda fəaliyyət gostərən İEOO-lər istehsal prossesinin ixtisas və texnologiya tələb edən mrhələlərinə qatılmamaqdadırlar. Nəticədə, bu olkələrin məhsul əlavə dəyərinə qatqıları işci quvvəsi kimi bol və ucuz faktor vasitəsilə olarkən (deməli gəlir payları da az olmaqdadır), əsil pay, qıt amma beynəlxalq hərəkətliliyə sahib sərmayə, idarəetmə və


know-how kimi faktorlar


ı


n sahibi olan investorlar t

ə


r

ə


find

ə


n toplanmaqdad

ı


r. H

ə


qiq

ə


t

ə


n d

ə


, Cin v

ə


Malaziya kimi beyn

ə


lxalq istehsal z

ə


ncirin

ə


daxil olaraq

ə


lav

ə


d

ə


y

ə


r yarad

ı


lmas

ı


nda i

ş


tirak ed

ə


n v

ə


dunya toplam s

ə


naye m

ə


hsullar

ı


ixracat

ı


ndak

ı


pay

ı


n

ı


muv

ə


ff

ə


qiyy

ə


tl

ə


art

ı


ran olk

ə


l

ə


rd

ə


bel

ə


olk

ə


icind

ə


ki

ə


lav

ə


d

ə


y

ə


rd

ə


n

ş


ir pay

ı


n

ı


investisiyalar

ı


n (FD

İ


) xarici ortaqlar

ı


almaqdad

ı


rlar.


Acıq desək, beynəlxalq istehsal zəncirinin əmək yuklu istehsal bolumundə iştirak bu olkələrə yalnız sənayeləşmənin başlanğıc mərhələsində yararlı ola biləcək. Yaradılan əlavə dəyər az da olsa məşğuliyyəti, fərd başına milli gəliri artıracaqdır. Ustəlik ucuz əmək quvvəsinin beynəxalq istehsal şəbəkələri iləəlaqələndirilməsi nəticəsində daha genişəsaslı boyumə ucun gərəkli olan sənayeləşmənin başladıla biləcəyi sənaye qolları genişlədiləcək və işci quvvəsinin texniki qabiliyyəti ilə təşkilati təcrubəsi artırılabiləcəkdir. Amma yenə də bu vəziyyət davamlı və surətli boyumə ucun sıcrayış anlamına gəlmir. Bu nov şəbəkələr , qloballaşmanın əsas oyuncuları olan TMK-lara istehsalda elastiklik təmin etmək yanında investisiya qoyulacaq bolgələrin nəzarətində yardımcı olur. Beləliklə, know-how, texnologiya kimi onəmli istehsal faktorları firma icində sərt və guvənli bir şəkildə muhafizə edilərək, murəkkəb prosseslərin idarəsi və koordinasiyasının maliyətini artıracaq rəqib firmaların bazara girişi əngəllənmiş olur. Şərqi Asiya iqtisadiyyatlarının ilk illərində olduğu kimi olduğu kimi, xarici birbaşa investisiyalar, təbiətləri gərəyi yerli rəqabət gucu daha yaxşı olmayan acılımlar gətirmədikcə ticarət və investisiyalardan sazlanan gəlirin cox qeyri-bərabər bolgusunə yol acarlar. Bu olkələrin muvəffəqiyyətinin təkrarlanması, investisiyaların cox hərəkətliliyi (yerli mənfəət və zərər hesablarının dəyicməsi ilə və ya altenativ investisiya sahələrinin ortaya cıxmasıyla asanlıqla itirilib qazanıla bilər) və sərmayə, ara mal kimi idxal faktorlarına qalıcı asılılığın yuksək olması goz onunə gətirildikdə cətinləşməkdədir.

Deməli, dunya gəlir bolgusundəən onəmli faktor olan beynəlxalq ticarət və onun əlavə dəyərindəki payla bağlı yuxarıda qeyd edilən qlobal trendlər olkələr arası gəlir bolgusunu gorunduyu kimi bərabərsizləşdirici yondə təsir etməkdədir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz məhsulların dinamikliyi movzusunda ən effektiv faktor bəlkə də TMK-ların strategiyalarıdır. Kecən 20 il ərzindəən cox boyumənin gercəkləşdirildiyi elektron məhsulların parcaları və tərkib hissələri, tekstil və hazır geyim kimi əmək yuklu və yuksək texnologiyalı məhsullar ən cox istehsal prossesinin beynəlxalq


m

ə

hsul payla


ş


malar

ı


vasiy

ə


sil

ə


qloballa

ş


d

ı


r

ı


lmas

ı


ndandan t

ə


sirl

ə


nmi

ş


l

ə


r. Umumiyy

ə


tl

ə


regional s

ə


ciyy

ə


li t

ə


nziml

ə


m

ə


l

ə


rl

ə


t

ə


min olunana tarif guz

ə


ş

tl


ə

ri il

ə

liberalla


ş


madan ir

ə


li g

ə


l

ə


n maliy

ə


v

ə


dig

ə


r t

ə


ş

viql

ə

r bu prossesi h


ə


m c

ə


sar

ə


tl

ə


ndirmi

ş


h

ə


m d

ə


sur

ə


tl

ə


ndirmi

ş


dir. Bel

ə


likl

ə


, m

ə


hsullar

ı


n son ikstehlak

ş


ı

ya catmadan f


ə


rqli bir nec

ə


yerd

əə


m

ə


liyyyatlardan kecdiyi ticar

ə


t q

ə


libi t

ə


ş

viq edilmi


ş


v

ə


bu tip m

ə


hsullar

ı


n ticari d

ə


y

ə


ri istehsal prossesind

ə


ki

ə


lav

ə


d

ə


y

ə


ri toplam

ı


ndan cox olma

ğ


a ba

ş


lam

ı


ş

d


ı

r. Bunun kimi


ş


ə

b


ə

k


ə

l


ə

rl


ə

ixtisasla


ş


maya

ə


saslanan ticar

ə


tin dunya ticar

ə


tinin 30%-d

ə


n coxunu t

ə


ş

kil etdiyi t


ə


xmin edilm

ə


kd

ə


dir.


Yuxarıda dediyimiz səbəbələrləİEOO-lərin qlobal ticarətin az qazanan talesiz tərəfi olmaqdan qurtula bilmək ucun və dunya əmal sənayesi gəirlərindəki bərabərliyin bərpa oluna bilməsi ucun onların qlobal oyuncular olan TMK-lardan asılılığını azaltmaq və dunya istehsal şəbəkələrinin vəəmək bolgusununu ixtisas və texnologiya yuklu, yuksək əlavə dəyərli mərhələlərinə kecmələri gərəkir. Bu isə texnoloji inkişaf surətinin artırılması ilə mumkundur. Qloballaşma prossesinin bu baxımdan İEOO-lərə bir sıra cətinliklər gətirdiyi gorunur. Bunları belə sıralıya bilərik: 1. Dəfn edilməyən texnolgiyaların pn plana cıxmağa başlanması, yəni patent yoluyla uzun muddətə texniloji sirrrin saxalanması tərsinə və ya təqlidci muhəndisliklə texnologiyaların oyrənilməsini cox cətinləşdirmişdir; 2. Butun olkələrin dunya bazarlarına yonəlmiş ostehsala kecmələri rəqabəti sərtləşdirməkdədir (hələİEO-lər tərəfindən haqsız rəqabət tətbiqatları vəziyyəti daha da cətinləşdirməkdədir); 3. Yeni DTT qaydaları dovlətin texnoloji atılıma dəstək olma yonunundə istufadə edə biləcəyi kanalları məhdudlaşdırmaqdadır; 4. Yeni mulkiyyət haqqları qaydaları texnoloji transferini cox cətin və bahalı hala gətirməkdədir.


N




Ə


T


İ


C


Ə


Ticarət və sərmayə axımları, olkələr arasındakı standart qayadaların tətbiq olunması, istehsal, boluşum və marketinq qloballaşması, olkələri bir-birinə cox bağlamışdır. Ancaq 1990-cı illlərdəəməlli başlı birurzə verən bərabərsizlik və yoxsulluq qloballaşmanın verdiyi fursətlərin ehtiva etdiyi risqlərdən daha cox olduğu barədə gedərək artan şubfələr yaratdı. Qloballaşma İEO-lərin həm mənbə həm də hədəf olaraq ticarət sərbəstləşməsindən və qlobal gəlirlərdən daha cox pay almalrı ilə nəticələnmişdir. İnteqrasiyanın ən aydın terminoloji oxəlliyi tək “qiymət qanunudur”, yəni olkələr arasında mal və istehsal faktorları qiyməyləri bərabərləşir. Bu prosseslə iqtisadiyyatda effekti faktor bolgusu gercəkləşməkdə və texnologiyanın geniş yayılmasından fayda saxlanılmaqdadır. Nəzəri olaraq olkələr arsındakı bərabərsizlik bu faydaların qazanılmasına maneə olmur. Əksinə, “tək qiymət qanunu” altında inteqrasiya, yəni qlobal mənada oşci quvvəsinin sərbəst dolaşımı olmadan mal və sərmayə bazarlarının inteqrasiyası, dunya caoında istehsal faktorları qiymətinin və nəticədə həyat standartlarının bərabərləşməsi mənasına gəlir.

İEOO-lərə “tək qiymət qanunu” baxımından baxdıqda topdan istehlakcı qiynət səviyyəsi fərd başına real gəlir ilə duz mutənasibdir. Məsələn ABŞ-da iymət səviyyəsi bir cox yoxsul olkədən 2.5-5 dəfə daha coxdur. Qiymət səviyyəsi fərqinə qiymətlərin strukturu təsir etməkdədir. Bu struktur fərqinə misal olaraq xidmətlərin nisbi qiyməti zəngin olkələrdə yoxsul olkələrə gorə daha yuksək, amma qida maddələrinin qiymətləri, yoxsul olkələrdə zəngin olkələrədən daha yuxarıdadır. Aparılan tədqiqatlar, genişlənən qloballaşmanın sənayeləşmiş və az inkişaf etmiş olkələr arasında qiymətlərin yaxınlaşması prossesini surətləndirmədiyini, olkələrin onsuz da fərqli olan gəlir və qiymət strukturlarının bir-birindən daha da uzaqlaşdığını gostərməkdədir. Bu halda soylənə bilər ki, “tək qiymət qanunu” kecərli deyil. Yoxsul olkələrin qiymət strukturları son 20 ildə zəngin olkələrinkindən daha da uzaqlacmışdır.

Qloballaşma tərəfdarları yoxsulluq və gəlir bərabərsizliyini fərqli kriteriyalara gorə qiymətləndirirlər. Dunyanın boyuk bir bolumunun ifrat yoxsulluqla qarşı­qarşıya olması cox pis bir vəziyyət olaraq qəbul edilərkən, bərabərsizliyin iqtisadi inkişafa təhdid olub olmadığı movzusu mubahisəlidir. Sərbəst mal və kapital


dovran


ı


, apar

ı


lm

ı


ş

t


ə

dqiqatlarda hesabland


ığı

na gor

ə


boyum

ə


ni art

ı


maqda, bu art

ı


ş

da


yoxsullaşmanın azaldılması olaraq qavranılmaqdadır. Ancaq dunyada yoxsulluğun mutləq azalmadığı da acı bir həqiqətdir.

Deməli, həqiqətən də qloballaşma ilə bərabərsizlik və yoxsulluq arasında bir əlaqə vardır. Amma , bu nə yeni şeydir, nə də tənqid edildiyi kimi qəsdlə yaradılmış bir gəlişmə deyil, bu gunumuzun reallığıdır. Qloballaşma olkələri təkcə kasıblaşdırmır, həm də zənginləşdirir. Amma, qloballaşma butun olkələri eyni olcudə zənginləşdirməz. Qloballaşma nəticəsində dunya gəlir bolgusundə bərabərsizlik artmış və boyumələrini gercəkləşdirə bilməyən olkələr də yoxsul qalmışlar. Bunun səbəbi yetərsiz politikalar, siyasətcilər və qurumlardır. Zəngin olkələr, yoxsul olkələr yoxsul qaldıqları ucun zənginləşmişlər. Amma onların ən botuk tənqidə layiq yonləri carəsiz kasıb olkələrə ehtiyac hiss etdikləri yardımı və fursətləri təmin etməmələrinə əlavə olaraq onlara qarşı haqsız rəqabət hərəkətləri də etmələridir.

Nəticədə, neo-liberal siyasətlərin nəzəri əsaslarının həm elmi tədqiqatlardakı testlərlə, həm də dunyada yoxsulluq və gəlir bərabərsizliyi ilə bağlı gorulən həqiqətlərlə ust-ustə duşmədiyi gorulur. İEOO-lər ucun qloballaşma od kimi bir varlıqdır, əhəmiyyətli fursətlər yaratdığı kimi, ciddi təhlukə də yaradır.


Ə




D


Ə


B


İ


YYAT


1) Cornia, Giovanni Andrea: “The Impact of Liberalisation and Globalisation on Income Inequality in Developing and...”, CESifo Working Paper No. 843. www.ideas.repec.org/p/ces/ceswps/_843.html

2) Cornia, Giovanni Andrea and Addison, Tony; Kiiski, Sampsa: “Income Distribution Changes and their Impact in the Post-World War II Period”, WIDER Discussion Paper No. 2003/28 www.wider.unu.edu

3) Cakmak, Ahmet: “Globalleşen dunyada Turkiyenin yeri”, İstanbul, 2003, www.inovasyon.org/getfile.asp?file=Ahmet%20Cakmak.pdf

4) Celikel, Ayşe: “Kureseleşmenin Yoksulluk ve Gelir Eşitsizliği Uzerinde Etkileri”, İstanbul Universitesi Dergisi, www.iticu.edu.tr/kutuphane/dergi/d6/M00075.pdf.

5) H. O’Rourke, Kevin: “Globalization and Inequality: Historical Trends”. Trinity College, Dublin www.tcd.ie/Economics/TEP/2001_papers/TEPNo9KO21.pdf

6) Lee, Marc: “The Global Divide. Inequality in the world economy...”, Canadian Centre for Policy Alternatives. www.networkideas.org/featart/apr2002/The_Global_Divide.pdf

7) Lindert, Peter; Williamson, J.: “Globalization and Inequality: A Long History”, siteresources.worldbank.org/INTGGP/Resources/2872_lindert_williamson.pdf

8) Milanovic, Blanko: “Can we discern the effect of globalization on income distribution?”, World Bank , DRG. www.inra.fr/internet/Departements/ESR/UR/lea/seminaires/texte0304/MIL03CA N.pdf

9) Milanovic, Blanko: “True world income distribution, 1988 and 1993: First calculation based on household surveys alone”, 1999. World Bank, DRG. www.networkideas.org/featart/apr2002/The_Global_Divide.pdf

10) Newfarmer, Richard: “Global Economic Prospects: Managing the Next Wave of Globalization”, World Bank’s Development Prospects Group, 2007, www.worldbank.org

11) Odyakmaz, N.: “Kuresel Trendler ve gorunumler”, www.dtm.gov.tr/dtmadmin/upload/EAD/KonjokturIzlemeDb/ktrend.doc
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət