Ana səhifə

AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ qafqaz universiteti İQTİsadiyyat vəİdarə etmə fakultəSİ Beynəlxalq İqtisadi Əlaqələr Bolumu buraxiliş İŞİ qloballaşmanin beynəlxalq gəLİr bolgusunə TƏSİRİ Vusal ƏLİyev


Yüklə 4.03 Mb.
səhifə5/9
tarix09.06.2016
ölçüsü4.03 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

non

-


convertible

) valyuta il


ə


Yazar ox

ş


ar v

ə


ziyy

ə


tin Hindistan, Vyetnam ucun d

ə


kec

ə


rli oldu

ğ


unu qeyd etmi

ş


dir. Bundan

ə


lav

ə


, oz iqtisadiyyatlar

ı


n

ı


n qloballa

ş


mas

ı


il

ə


paralel olaraq Cin v

ə


Hindistan daxild

əə


m

ə


k haqq

ı


v

ə


umumiyy

ə


tl

ə


g

ə


lir b

ə


rab

ə


rsizliyini ya

ş


ad

ı


lar. Bu v

ə


ziyy

ə


td

ə


, Dollar v

ə


Kraay t

ə


r

ə


find

ə


n al

ı


nan m

ə


lumatlar

ı


n yanl

ış


n

ə


tic

ə


l

ə


r

ə


s

ə


b

ə


b oldu

ğ


unu ir

ə


li surm

ə


kd

ə


dir.14 Bu olkələrdə ixracatın təşviqi gəlir bolgusu uzərində musbət təsir yaratsa da, digər tərəfdən balanslaşdırılmamış sənayeləşmə politikası, fiskal nəzarətin zəifləməsi və şəhər-kənd ticarət şərtlərində dəyişiklik kimi başqa politikaların qəbul olumasını tələb edirdi, hasılar ki, guclu bərabərsizləşdirici effekt yaradırlar. Bu movzuda irəklidəki bolumlərdə daha təfərruatlı nəticələr veriləcəkdir.

4.2. Ölkəİci Gəlir Bərabərsizliyi.

Qloballaşma və gəlir bərabərsizliyi uzrə aparılmış boyuk bir proektə gorə “yuksək keyyfiyyətli analizə yararlı məlumat təqdim edən” 73 olkədən 48-ində bərabərsizlik son iki onillikdə (1980-2000) artmışdır (Cornia və Kiiski, 2001) və bunun neo-liberal siyasətin tətbiqindən qaynaqlandığı acıqlanmışdır. Bu 48 olkəələ alınan 73 olkənin umumi UDM-nun 73%-ni və umumi əhalisinin 59%-ni əhatə etməkdədir. Bu muddət ərzində 16 olkədə bərabərsizliyin eyni səviyyədə qaldığı, 9 olkədə isə azalma təmayulu gostərdiyi tapılmışdır (cədvəl 4.2)

Bərabərsizliyin bəzi fərqli regional olculəri vardır. Afrika iqtisadiyyatları 80-ci illərdən bəri durğinliqda olmuşlar (UDM olculəri ilə) bərabərsizlik də dərinləşmişdir. Latın Amerika erkən 80-lərin “borc bohranından” sonra 70-ci illərin azalan bərabərsizliyini tərsinə cevirən itgili onillik yaşamışdır. Rusiya və Şərqi Avropanın “kecid iqtisadiyyatlarına” gəldikdə isə, 90-cı illər bərabərsizlik səviyyəsini aşağı səviyyədə tutan orta gəlir sinfini sıradan cıxartdı. Cin də 80-ci illərin ortalarından
14 Ayşe Celikel, “Kureseleşmenin Yoksulluk ve Gelir Eşitsizliği Uzerinde Etkileri”, s.50-52

olk

ə

ici sosial


ə


dal

ə


tsizlik yuks

ə


li

ş


ini ya

ş


ad

ı


(iqtisadi islahatlarla eyni zamanl

ı


olaraq), xususil

ə


sahilyan

ı


urban bolg

ə


l

ə


rl

ə


daxili aqrar bolg

ə


l

ə


r aras

ı


nda yaranan artan f

ə


rqlilikl

ə


r

ə


ba

ğ


l

ı


olaraq.15
Cədvəl 4.2. 1960-90-cı illərdə 73 olkədə gəlir bərabərsizliyi dəyişikiliyinin xulasəsi.16





İEO-lәr

İEOO-lәr

Kecid olkәlәri

Cəm

Artan

12: Avstraliya, Ka­nada, Danimarka Finlandiya, Italiya Yaponiya,Niderland Yeni Zenlandiya İspaniya,İsvec İngiltərə, ABŞ

15: Argentina, Cili, Cin, Kolumbiya, Costa Rica, Qvatemala, Hong- Kong, Meksika, Pakistan, Panama, Cənubi Afrika, Şri Lanka, Tayvan, Tailand,Venesuela

21: Azərbaycan, Bolgariya, Xorvatiya,Cexiya,Ermənistan Estoniya,Latviya, Gurcustan,Macarıstan Qazaxıstan,Qırğızıstan, Litva, Macedoniya, Moldova, Polşa, Rumıniya,Rusiya, Slovakiya,Sloveniya, Ukrayna,Yugoslaviya

48

Sabit

3: Avstriya, Belgiya Almaniya

12: Bangladeş, Braziliya, Kot-de Vuar Dominikan Res., El-Salvador, Turkiyə Hindistan,İndonezia, PuertoRiko,Senegal Sinqapur, Tanzania

1:Belarus

16

Azalan

2:Fransa, Norvec

7: Baham adaları, Hon-duras, Yamayka, Cənubi Koreya, Malaziya,Filippin,Tuni

0

9

Hamısı

17

34

22

73



Qeyd:Altından xətt cəkilmiş olkələrdə, ən son məlumatlar fikir yaradır ki, ola bilsin gəlir bərabərsizliyi sonuncu maliyə bohranı dalğasından sonra (1998-2000) artmağa başlamışdır.

1980-90-cı illərdə Latın Amerikada bərabərsizləşmə bir sıra xarici şoklardan, həmcinin bunlara tab gətirə bilmək ucun aparılan iqtisadi durğunluq tənzimləmələrindən və geniş xaricə acılmadan (ticari liberallaşmadan) təsirlənmişdir. Umumiyyətlə 80-ci illər cox geriləyici nəticələrlə xarakterizə oluna bilər, belə ki, bərabərsizlik 11 Latın Amerika olkəsindən yalnız ucundə (Kolumbia, Uruqvay və Kostarika) aşağı səviyyədə qala bilmişdi (Altimir, 1996). Bu onu gostərir ki, 80-ci
15 Marc Lee, “The Global Divide...”,s.1 16 a.k.ə., s.3.

ill

ə

rin dur



ğ

unlu

ğ

u v



ə

s


ə

rb


ə

stl

əş

m


ə

islhatlar


ı


kas

ı


blara daha cox z

ə


rb

ə


vurmu

ş


dur. 90

­


c

ı


ill

ə


rd

ə


art

ı


q tam h

ə


cmli art

ı


ma qay

ı


d

ış


a v

ə


xarici ticar

ə


t sektirunda liberalla

ş


maya r

ə


ğ

m


ə

n g

ə

lir polyarla


ş


mas

ı


azalmad

ı


,

ə


ksin

ə


,

ə


ks

ə


riyy

ə


tind

ə


daha da pisl

əş


di. 80-ci illl

ə


rd

ə


Argentina, Cili, Venesuelada i

ş


ci sinfinin umumi UDM pay

ı


5-6%, Meksikada is

ə


10% azald

ı


, bununla bel

ə


90-c

ı


ill

ə


rd

ə


bu tendensiya t

ə


rsin

ə


cevril

ə


bilm

ə


di. Bir nec

ə


olk

ə


d

ə


bu azalmalar h

ə


mcinin,

ə


m

ə


k qanunvericiliyind

ə


geril

ə


yici d

ə


yi

ş


iklikl

ə


r

ə


gor

ə


idi, hans

ı


ki i

ş


ci azad etm

ə


l

ə


ri uz

ə


rind

ə


n

ə


zar

ə


ti yungull

əş


dirdi, h

ə


mkarlar ittifaqlar

ı


n

ı


n gucunu azaltd

ı


, minimum

ə


m

ə


k haqlar

ı


n

ı


m

ə


hdudla

ş


d

ı


rd

ı


, dovl

ə


t sektoru m

ə


şğ

uliyy

ə

t pay



ı

n


ı

azaltd

ı

, n



ə

vaxt ki, eyni zamanda


ə


mlak v

ə


kapital g

ə


lirl

ə


ri vergi tarifl

ə


ri azald

ı


ld

ı


, m

ə


nf

əə


f vergil

ə


ri

ə


h

ə


miyy

ə


tli d

ə


r

ə


c

ə


d

ə


azald

ı


ld

ı


v

ə


faiz d

ə


r

ə


c

ə


l

ə


ri art

ı


r

ı


ld

ı


. Bu islahatlar v

ə


80-ci ill

ə


rin dur

ğ


unlu

ğ


u, 90-lar

ı


n nisbi art

ı


m

ı


n

ə


tic

ə


sind

əə


m

ə


k bazarlar

ı


nda be

şə


sas t

ə


mayul movcud idi: birincisi, z

ə


if art

ı


m i

ş


yerl

ə


ri

ə


m

ə


l

ə


g

ə


lm

ə


sur

ə


tini l

ə


ngitdi, kincisi, a

ş


a

ğı


maa

ş


l

ı


sektorlarda qeyri r

ə


smi m

ə


şğ

uliyy

ə

t umumi hal ald


ı


, ucuncusu, r

ə


smi sektor maa

ş


lar

ı


f

ə


rdba

şı


na UDM pay

ı


ndan daha z

ə


if art

ı


rd

ı


, minimum

ə


m

ə


k haqqlar

ı


orta

ə


m

ə


k haqq

ı


na nisb

ə


t

ə


n azal

ı


rd

ı


, be

ş


incisi, ixtisas s

ə


viyy

ə


l

ə


ri aras

ı


nda

ə


m

ə


k haqq

ı


f

ə


rql

ə


ri daha da geni

ş


l

ə


nirdi, xususil

ə


90- c

ı


ill

ə


rd

ə


, geni

ş


ticar

ə


t v

ə


maliyy

ə


s

ə


rb

ə


stl

əş


m

ə


l

ə


rin

ə


paralel olaraq. Bu yeni iqtisadi idar

ə


etm

ə


t

ə


rzind

ə


(ticar

ə


t ac

ı


ql

ığı

, fiskal s

ə


rtlik, ehtiyatl

ı


pul siyas

ə


ti, dovl

ə


tin bazara daha az mudaxil

ə


si, oz

ə


l sektora daha cox etimadla s

ə


ciyy

ə


l

ə


n

ə


n) g

ə


lir bolgusu modeli azalma

ğ


a do

ğ


ru gedir.


Son əlli il ərzində Cində sosial bərabərsizlik U şəkilli əyri cızmışdır. Maoist islahat duvrundə (1953) daxili Gini əmsalı 0.56 civarında idi, 50-60- cı illər islahatları gəlir polyarlaşmasını endirdi və regional təbii sərvət fərqlərinə bxmayaraq Gini əmsalı 0.26 olaraq muşahidə edilmişdir (1975). Amma bunu əksinə 1985-90 arası surətlə, 90-dan sonra isə daha surətlə artmağa başladı (0.43). Bu artış surətli, urban əsaslı sənayeləşmə, sahilyanı bolgələrdə ixracat yunlu artım, daxili kasıb bolgələrə və aqrar sektora qayğısızlıq nəticəsində yaranan, genişlənən şəhər-kənd ucurumundan qaynaqlana bilərdi. Misal ucun, 1993-98 arası Cin fermerləri taxıl qiymətinin 30% duşməsindən və aqrar vergilərin uc qat artmasından əziyyət cəkdilər. Bu təmayul adını cəkdiyimiz ucurumu daha dərinləşdirdi. Bu gəlir polyarlaşmasının əsas determinantı dovlət siyasəti idi. Sənayeləşmə və ixracat yonlu inkişaf siyasəti, hası ki, duşunulmuşşəkildə regioanal dəngəsiz davranış gostərdi, sosial ədalətsizliyin


d

ə

rinl



əş

m


ə

si yolunda cox boyuk rol oynad


ı


. Sahilyan

ı


bolg

ə


l

ə


rin inki

ş


af

ı


ucun xususi inzibati v

ə


iqtisadi gucl

ə


rin yard

ı


mlar

ı


, vergi imtiyazlar

ı


v

ə


dig

ə


r yard

ı


mlar, has

ı


ki, ixracat yonlu s

ə


nayel

ə


ri inki

ş


af

ı


n

ı


v

ə


FD

İ


giri

ş


ini asanla

ş


d

ı


rd

ı


, daxili v

ə


aqrar bolg

ə


l

ə


ri diqq

ə


td

ə


n k

ə


nar qoydu.


Şərqi və Cənub-Şərqi Asiya olkələri keşmişdə ixracat yonlu inkişaf tempinə nail olmaları ilə tanınırlar. Hələ 1980-ci illərdən sonra, xususilə erkən 90-cı illərdə, butun regionda bərabərsizlik artdı. Cənubi Koreyada 97-ci ilin buhranından sonrakı dovrdə gəlir vəəmək haqqı bərabərsizliyi artmağa başladı. 95-99-cu illərdə işsizlik həddi 1-dən 5%-ə qədər artdı. Nəticədə bu illərdə muzdlu fəaliyyət işcilərinin umumi gəlirlər icində payı 64-dən 60%-ə endi, Gini əmsalının isə 0.29-dan 0.32-yə qalxdığı olculmuşdu. Tailanddan başqa butun Cənubi Şərqi Asiya olkələri də U şəkilli bərabərsizlik modelini yaşadılar. Tailandda bərabərsizlik elə 60-cı illərdən yavaşca artmağa başladı (Gini əmsalı ilə 0.41-0.52). 80-ci illərin son rubundə daha da yuksələn bu təmayul qeyri-aqrar mənfəətlərin umumi gəlirdəki payının artması və təmərkuzləşməsi iləəlaqəli olan qloballaşmaya bağlı maliyə, sığorta, internet və əmlak sektorunun Bankokda surətli inkişafı ilə izah oluna bilər (Sarntisart 2000). İndoneziyada 1960 və 1987-ci illərdə neft gəlirlərinin “yaşıl inqilabın” maliyələşdirilməsinə yonləndirilməsi sayəsində sektorlar arasında balans saxlanırdı, bərabərsizlik dərəcəsi aşağıda tutulurdu. Əksinə 1987-96 dovrundə–hansı ki, devlivasiya, tarif islahatları, maliyə derequlyasiyası ilə xarakterizə olunurdu –urban əsaslı sənayeləşmə və kapital yuklu qloballaşmaya bağlı sektorlar inkişaf etdi, kənd təsərrufatı sektorunun inkişafı zəiflədi, kənd-şəhər sosial ucurumu artdı, aqrar inkişaf proqramları qısıldı, nəticədə bərabərsizlik dərəcəsi 0.32-dən 0.38-ə yuksəldi. 1997-ci il maliyə bohranı bərabərsizlikdə kicik duşuşə yol verdi (qloballaşma ilə bağlı sektorlarda calışan yuksək və orta gəlirli işcilərin bu bohrandan daha cox təsirlənmələri səbəsilə). Bununla belə qısa zamandan sonra bohran nəticəsində yaranan durğunluq, bununla mubarizə aparmaq ucun alınan stabilləşdirmə olculəri və daha cox kasıblara təsir edən inflyasiya səbəbilə bərabərsizlik və yoxsulluq artdı (xususilə şəhər kasıbları arasında).

Umumiyyətlə, muharbədən sonrakı dunyada gəlir bolgusu ən az Cənubi Asiyada dəyişdi, amma son onilliklərin dəyişikliklərini izləsək gorərik ki, bu region da xəfif U şəkilli bərabərsizlik modelini yaşamışdır. Hindistanda 90-cı illərin


m

ə

rh


ə

l


ə

li iqtisadi liberalla


ş


mas

ı


il

ə


UDM art

ışı

5.6%-

ə


yuks

ə


ldi, amma bu art

ış


daha cox urban bolg

ə


l

ə


rd

ə


regionlara v

ə


g

ə


lir qruplar

ı


na gor

ə


c

ə


ml

əş


mi

ş


di. Q

ı


salasaq, 90

­


c

ı


ill

ə


rin t

ə


crub

ə


si k

ə


nd v

ə

şə


h


ə

rd


ə

x


ə

fif b

ə

rab



ə

rsizl

əş

m


ə

y


ə

, umumi b


ə


rab

ə


rsizlikd

ə


is

ə


daha cox art

ış


a (

şə


h

ə


r-k

ə


nd g

ə


lir ucurumunun artmas

ı


v

ə


inki

ş


af

ı


n yoxsullu

ğ


u x

ə


fifl

ə


tm

ə


k elastikliyinin azalmas

ı


say

ə


sind

ə


) i

ş


ar

ə


edir.


1989-cu ildən sonra, bu iqtisadiyyatların daxili və xarici liberallaşması və ozəlləşmə prossesi ilə eyni zamanda, Mərkəzi Avropa olkələrində gəlir təmərkuzləşməsi az cox artdı, harda ki, bunun genişlənməsi gozləniləndən daha az idi və boyuk rifah dovləti saxlandı və ya daha da genişləndi. Bunun əksinə, sabiq SSRB və Cənubu-Şərqi Avropa olkələrində Gini əmsalı orta hesabla heyrət edici dərəcədə 10-20 punkt artdı, yəni Mərkəzə Avropadan 3-4 dəfə cox artmışdır. Bu olkələrdə kecid durğunluğu vəəmək haqqı payının umumi gəlirdə azalması ifrat dərəcədə biruzə verdi, sosial transferlər azaldı, ozəlləşdirmə Mərkəzi Avropadan daha az effektiv oldu.

Keşmişdə, Saxara altı Afrikada bərabərsizlik kolonial dovrdən və sonrakı şəhər ağırlıqlı iqtisadi siyasətdən miras qalan kənd-şəhər gəlir ucurumunun nəticəsi idi. 80-90-cı illərin aqrar sektor ucun ticarət şərtlərini asanlaşdırmaq və aqrar ixracatını stimullaşdırmaq məqsədiylə tətbiq olunan kutləvi tənzimləmə proqramları iqtisadiyyatın liberallaşmasına, real məzənnələrin devalivasiyasına və Afrika iqtisadiyyatlarının acılmasına nail oldu. Buna baxmayaraq fərd başına UDM durğunluq gostərirdi. Hətta bəzi muvəffəqiyyətli olkələrdə (Uqanda və Qana) də əmək-yuklu istehsal ixracatı yuksəlmədikcə bərpa olunma cox həssas olaraq qalırdı (Mavritaniya mustəsnadır). İqtisadi islahatların və istehsalda durğunluğun təsiri şəhər urban sektorunun ozərində daha ağır idi. Kənd bolgələri daha az itgiyə uğradı və ya qazandı. Beləliklə, bir cox hallarda kənd-şəhər gəlir ucurumu azaldı, amma inkişaf deyil umumi və bərabər iqtisadi geriləmə sayəsində (UNCTAD, 1997). 17

Lundberg və Scuire, bir olkədə liberallaşma tətbiq olumağa başlansa da fərqli gəlir qrupları ucun fərqli nəticələr cıxdığını, fayadalarının yoxsullara oturulə bilmədiyini gostərmişlər. Araşdırmalarda ən yoxsul 40%-lək əhalnin ticarətə acıqlıq
17 G.A.Cornia, “The Impact of Liberalisation and Globalisation on Income Inequality in Developing and...”CESifo Working Paper No.843, s.10-16, http/www.ideas.repec.org/p/ces/ceswps/_843.html


10.03.07

v

ə


g

ə


lir art

ışı

ndan yararlana bilm

ə


diyi, s

ə


rb

ə


stl

əş


m

ə


il

ə


yoxsul

ə


halinin g

ə


liri aras

ı


nda neqativ korelyasiya oldu

ğ


unu gost

ə


rmi

ş


dr. Ticar

ə


t h

ə


dl

ə


rinin d

ə


yi

ş


m

ə


sinin sosial sinif f

ə


rqlilikl

ə


rini d

ə


rinl

əş


dirm

ə


si v

ə


bu d

ə


yi

ş


m

ə


y

ə


yoxsular

ı


n daha h

ə


ssas olmas

ı


v

ə


q

ı


sa mudd

ə


td

ə


qloballa

ş


man

ı


n yoxsullu

ğ


u v

ə


b

ə


rab

ə


rsizliyi art

ı


rmas

ı


n

ə


tic

ə


l

ə


rin

ə


varm

ış


lar. Dollar v

ə


Kraay

ı


n (2001) hesablamalar

ı


il

ə


Lundberg v

ə


Squirenin n

ə


tic

ə


l

ə


ri aras

ı


nda zidddiyy

ə


t vard

ı


r.


Dolayısıyla sərbəst ticarət və yoxsuluq arasında qəti bir əlaqə tapıla bilinməmişdir. Santerilli və Figini kimi qloballaşmanın qloballaşanın bərabərsizlik uzərində təsirlərini araşdıran bəzi başqa iqtisadcılar da nəticələr barədə umumilədirmələr aparmağın hələ tez olduğunu vurğulamaqdadırlar. 18
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət