Ana səhifə

AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ qafqaz universiteti İQTİsadiyyat vəİdarə etmə fakultəSİ Beynəlxalq İqtisadi Əlaqələr Bolumu buraxiliş İŞİ qloballaşmanin beynəlxalq gəLİr bolgusunə TƏSİRİ Vusal ƏLİyev


Yüklə 4.03 Mb.
səhifə3/9
tarix09.06.2016
ölçüsü4.03 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

2.2. Qloballaşan Dunyada Bərabərsizlik Trendləri6

Son iki yuzillik ərzində bərabərsizlik meylləri hansı istiqamətdə olmuşdur? Bu movzuda aparılan araşdırmada (FranchoisChristian,1999) əhali sayı, adam başına real gəlir, Theil əmsalı verilənlərindən istifadə edilmişdir. Bu araşdırmadan bir necəəhəmiyyətli məlumat alınmışdır.

Birincisi, dunya da gəlir bərabərsizliyi 1820-cu ildən bəri davamlı olaraq artmışdır.1820 və 1910 arasında, inkişaf və qloballaşma dovrundə, Theil əmsalı 0.53­dən 0.79-a cıxmışdır. Bərabərsizlik 1910-1960-larda təxminən sabit qalmışdır. Novbəti surətli inkişaf və qloballaşma dovrundə (1960-sonrası) bərabərsizlik yenidən artmağa başlamışdır, Bu duvr ərzində Theil əmsalı 0.09 punkt artmışdır.

İkincisi, bu dovr ərzində umumi bərabərsizlik həddindəki artım butunluklə olkələr arası gəlir bərabərsizliyi sayəsində yuksəlmişdir, həqiqətən də, olkə ici gəlir bərabərsizliyi bu dovr ərzində azalmışdır. Olkələr arası gəlir bərabərsizlyi 1820 və 1950 arasında davamlı olaraq artmşdır, bu 1950-1970-ci illərdə azalmış, amma 1960­1980-ci illərdə artış gostərmişdir. Bu onu gostərir ki, uzunmuddətli inkişaf trendi daha cox fərqliləşmə ilə səciyyələnir (Pritchet 1997).

Ucuncusu, muharbələr arası dovrdə gəlir bərabərsizliyi trendinin dayanmasının əsas səbəbi olkələr arası gəlir bərabərsizliyi dəyişikliyindən irəli gəlmirdi (madam ki, bu dovrdə davamlı olaraq yuksəlirdi), bu daha cox olkə ici gəlir bərabərsizliyindəki yuksək duşuşlərdən qaynaqlanırdı ( 1910-da 0.50-dən 1950-də 0.32-yə).
6 Kevin H. O’Rourke, “Globalization and Inequality: Historical Trends”, Trinity College Dublin, 2001, ss.17-18., http/www.tcd.ie/Economics/TEP/2001_papers/TEPNo9KO21.pdf, 10.01.07

Dorduncusu, 1820-ci ill


ə


rd

ə


n sonra olk

ə


ici g

ə


lir b

ə


rab

ə


rsizliyi umumi dunya g

ə


lir b

ə


rab

ə


rsizliyin

ə


t

ə


sir ed

ə


n dominant quvv

ə


oldu

ğ


u halda, zamanla onun nisbi on

ə


mi azlad

ı


, v

ə


II Dunya Muharib

ə


sind

ə


n sonra olk

ə


l

ə


r aras

ı


g

ə


lir b

ə


rab

ə


rsizliyi bu on

ə


mi qazand

ı


. Buradan bel

ə


c

ı


x

ı


r ki, dunya g

ə


lir b

ə


rab

ə


rsizliyi il

ə


maraqlananlar 19-cu

ə


srd

ə


olk

ə


d

ə


g

ə


lirin yenid

ə


n bolu

ş


durulm

ə


si uz

ə


rind

ə


fikirl

ə


rini c

ə


ml

əş


dirm

ə


li olark

ə


n, 20-ci

ə


srd

ə


diqq

ə


t, kas

ı


b olk

ə


l

ə


rin makro iktisadi olaraq varl

ı


olk

ə


l

ə


r

ə


yax

ı


nla

ş


d

ı


r

ı


lmas

ı


ucun haz

ı


rlanan politikalar uz

ə


rind

ə


c

ə


ml

əş


dirilm

ə


lidir.





Olkə ici bərabərsizlik Olkələr arası bərabərsizlik Umumi bərabərsizlik Şəkil 2.1. Dunya bərabərsizlik trendi, 1820-1992 (Theil əmsalı ilə)7

Bundan əlavə, belə yaxınlaşma nəticədə gercəkləşə bilər. Uzunmuddətli dəlillər olkələr arası fərqliləşməyə işarə eydiyi halda, bəzi muasir dərgilər irəli sururlər ki, bu trend 20-ci əsrin sonunda eyniləşmə iləəvəz olunmuşdur. Bu dərgilərin əsas xususiyyəti onların yeni alıcılıq qabiliyyəti pariteti (PPP) verilənlərindən istifadə etmələridir. Bunlar ona işarə edirlər ki, “epoxal dunuşum anı” gercəkləşmişdir. Schultza gorə (1998) o vaxtdan bəri dunya gəlir bərabərsizliyi (həm olkə ici həm də olkələr arası) azalmağa başlamışdır. İndi belə bir sual cıxır: bu trendlərin hər hansı birinə gorə qloballaşma nə dərəcədə məsuliyyət daşıyır?
7 a.k.ə. s.45

Ə


lb

ə


ttd

ə


, dey

ə


bil

ə


rk ki, bu t

ə


mayull

ə


r t

ə


kc

ə


qloballa

ş


ma il

ə


ba

ğ


l

ı


deyil. Misal ucun, h

ə


mkarlar ittifaqlar

ı


n

ı


s

ı


x

ış


d

ı


ran siyasi g

ə


li

ş


m

ə


l

ə


r, Cinin boyuk ixtisass

ı


z i

ş


ci quvv

ə


si ehtiyatlar

ı


il

ə


dunya bazar

ı


na daxil olmas

ı


, v

ə


ya iztisass

ı


z i

ş


cil

ə


ri s

ı


radan c

ı


xaran, olk

ə


infrastrukturu v

ə


ehtiyatlar

ı


il

əə


laq

ə


siz yeni texnologiyalar

ı


n yeni texnologoyalar

ı


n giri

ş


i artan Lat

ı


n

ə


m

ə


k haqq

ı


b

ə


rab

ə


rsizliyi ucun s

ə


b

ə


bl

ə


r aras

ı


nda s

ı


ralana bil

ə


r (Wood, 1997). Buna alternativ olaraq, demoqrafiya, t

ə


hsilin inki

ş


af

ı


, demokratizasiya, Kommunizmin da

ğı


lmas

ı


v

ə


s. b

ə


rab

ə


rsizlik trendl

ə


rin

ə


t

ə


sir etmi

ş

ə


sas amill


ə


r ola bil

ə


rl

ə


r.

2.2.1. Qərb Olkələri Necə Varlı Olaraq İnkişaf Ediblər.

Uzun zaman kəsiyində xalqlar arasında gəlir bərabərsizliyi, Qərbi Avropa və Şimali Amerikada iqtisadiyyatın irəli sıcrayışı ilə bağlıdır. Maddison (2001) iddia edir ki, uc əsas və bir-birinə qarşılıqlı təsir edən guc bunu izah edə bilər.8

  • Fəth edilən torpaqlar və ora məskunlaşma –kolonial sistem XVI əsrdən 1960­cı illərə qədər davam etmişdir. Onlar təbii ehtiyatlarını, ixrac yonlu aqrar istehsalı, qul əməyindən istismarı artırdılar. Kolonial dovrun mirasının muasir siması olkəici gəlir bərabərsizliyinin davamlılığında və olkələr arası iqtisadi nəaliyyət fərqlərində movcuddur.

  • Beynəlxalq ticarət və kapital axınları–Ticarət axınları Venesiya, Portuqaliya, Niderlandın, Boyuk Britaniyanın muəyyən bolgələrdə hakim sahilyanı guclər kimi dircəlməsində aparıcı rol oynamışdır. Hər biri ticarət şəbəkələrini genicləndirdi və mohkəmləndirdi, elə tərzdə ki, bu Avropa istehsalcılarının dunya bazarlarına girişini təmin etdi.

  • Texnoloji və istitutional yeniliklər–Qərb texnologiyalarının hərbi qudrət, nəqliyyat həcmi və sənaye isehsalı şərtlərində ustunluyu Qərb guclərinin yuksəlməsində iştirak etdi. Təşkilatların bankcılıq, kredit, mulkiyyyət, sığorta və korporativ formaları kimi institutional quruluşlar kapitalist iqtisadiyyatlarının inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışlar.




Gunumuz dunyasında qlobal iqtisadi strukturda mustəmləkəcilik duvrunun mirasının dərin izlərinin olduğunu danmaq mumkun deyil. Gunumuzdə tez tez
8 Marc Lee, “The Global Divide...”, s.4

istifad

ə

olunan



Ş

imal v

ə

C


ə

nub Olk

ə

l


ə

ri v

ə

ya Q



ə

rb v

ə

Şə


rq olk

ə


l

ə


ri deyiml

ə


ri bunun subutudur. B

ə


zi iqtisad tarixcil

ə


rinin movcud qlobal b

ə


rab

ə


rsizliyi il

ə


kec

ə


n

ə


srin must

ə


ml

ə


k

ə


ciliyi aras

ı


nda az

ə


laq

ə


oldu

ğ


unu soyl

ə


s

ə


l

ə


r d

ə


, hakim goru

ş


dig

ə


r fakt

ı


d

ə


st

ə


kl

ə


yir.


2.2.2. “Qızıl Dovrdən” Neoliberal Nizama Doğru Dəyişikliklər.

Muharibədən sonrakı dovr iqtisadcılara qlobal gəlir bolgusu modelini muəyyənləşdirmək ucun daha munasibdir.1950-73 “Qızıl dovru” butun dunyada yuksək iqtisadi inkişaf səviyyəsi ilə səciyyələnən dovrdur (post 1973 dovrdə yuysək dircəliş yaşayan Asiya iqtisadi mocuzəsi mustəsnadır). Qızıl dovrdəəksər olkələrdə bərabərsizlik azaldı. Bunun səbəbi nə idi? Əsas səbəb olaraq muharbədən sonrakı sakitlik dovrundə dovlət mudaxiləsini gərəktirən Keynesyen iqtisadi siyasətlərin yurudulməsi ucun munbit şəraitin yaranması gustərilir. Dovlətlər tam məşğuliyyətin yaradılması və aşağı faiz dərəcəsi ilə, tələb yonlu siyasət ilə effektiv tələbin yuksək səviyyədə tutulması uzərində diqqətlərini cəmləşdirdilər. Bu daxili siyasətlər stabillik və yeni quruluşların qurulması (BMT, BVF, DB) yoluyla əməkdaşlığa əsaslanan beynəlxalq dayaqla dəstəklənirdi. Bu dovr, həm də dekolonizasiya və yeni olkələrin sənayeləşmə strategiyası və idxal əvəzedici siyasətləri ilə səciyyələnir.9

Bunun əksinə olaraq, 73-cu ildən sonrakı neoliberal nizam dovru olkələrə daha az artım səviyyəsi və artan bərabərsizliyi yaşatdı. Cornia və Court (2001) aşkar etmişlər ki, bərabərsizliyin ən-ənəvi qaynaqları – regional təmərkuzləşmə, urbaniza­siya meyli, təhsildə bərabərsizlik – son iki onillikdəki bərabərizliyi izah etmir. Onlar aşkar etmişlər ki, artan bərabərsizlik daha cox sənayeləşmiş olkələrdə, kecid olkələrində vəİEOO-lərdə bənzər şəkildə qəbul edilmiş neoliberal politika islahatları ilə bağlıdır. Onlar xususilə aşağıdakılara diqqəti cəkirlər:


• Sərt maliyə və pul siyasəti –BVF-nin inflyasiyanı nəzarət altına almaq və budcə acıqlarını azaltmaq məqsədilə tətbiq etdiyi nizamlama proqramları iqtisadi durğunluğa və yoxsulluq səviyyəsində artışlarına yol acdı. Dovlət xərclərinin azaldılması inkişaf ucun maneədir, xususilə kasıbların ehtiyacları nəzərə alınmadıqda. İnflyasiyanı əngəlləmək və xarici investorların guvənini artırmaq məqsədini gudən yuksək faiz dərəcələri siyasəti də yerli iqtisadiyyata təsir edir.



Maliyy

ə


s

ə


rb

ə


stl

əş


m

ə


si




Xarici kapital ax

ı


nlar

ı


na qap

ı


lar

ı


n ac

ı


lmas

ı


iqtisadiyyatlarda maliy

ə


bohranlar

ı

şə


klind

ə

artan dal


ğ


alanmaya s

ə


b

ə


b oldu, xususil

ə


90-c

ı


ill

ə


rin ortalar

ı


nda.


• Sənaye muəssisələrinin ozəlləşdirilməsi–Yanlış tətbiq edilən ozəlləşdirmə proqramları bir cox hallarda sabiq dovlət mulkiyyətinin sabiq dovlət məmurları və kicik maliyə elitasının əlində cəmləşməsinə səbəb oldu.

• Əmək bazarı qurumlarındakı dəyişikliklər–Zəifləmiş qanunvericilik və məşğulluğun mudafiəsi, minimum əmək haqqlarının eroziyası, kollektiv sazişlərə məhdudiyyətlər, dovlət sektorunda aşağı məşğulluq, və azalmış donlət təhsil xərcləri daha qeyri-rəsmi məşğulluğa, UDM-dəəmək haqqının payının azalmasına və ixtisaslı və ixtisassız işcilər arasında əmək haqqı uşurumunun yaranmasına səbəb oldu.

• Vergi və bolgu sistemləri–Vergi sistemləri daha reqressiv olmuşdur (duvriyyə vergilərinə daha cox bel bağlanılaraq), o halda ki, dovlət xərcləmələrinin gəlirin yenidən boluşdurulməsindəki rolu azalmışdır.
9 Marc Lee, “The Global Divide...”, s.5

1960-80 dovrunu 1980-2000 dovru il


ə


muqayis

ə


ed

ə


n Va

ş


inqton m

ə


rk

ə


zli

İ


qtisadi v

ə


Siyasi T

ə


dqiqatlar M

ə


rk

ə


zi 116 olk

ə


d

ə


iqtisadi inki

ş


af, ust

ə


lik s

ə


hiyy

ə


, t

ə


hsil v

ə


ba

ş


qa sosial gost

ə


ricil

ə


r uz

ə


rind

ə


ara

ş


d

ı


rma aparm

ış


d

ı


r. Olk

ə


l

ə


ri

ə


sas kriteriyalara gor

ə


be

ş


qrupda s

ı


ralad

ı


qdan sonra onlar a

ş


kar etmi

ş


l

ə


r ki, h

ə


r be

ş


qrup ucun iqtisadi inki

ş


af d

ə


r

ə


c

ə


si birinci dovrd

ə


ikinci dovr

ə


gor

ə


daha az olmu

ş


dur. H

ə


qiq

ə


t

ə


n d

ə


, bu dovrl

ə


rd

əə


n kas

ı


b olk

ə


l

ə


r qrupunda f

ə


rd ba

şı


na illik 1.5%UDM art

ışı



0.5%-

ə

du


ş

mu


ş

dur.

İ

kinci



ə

n kas

ı

b qrupda bu du


ş


u

ş


3.6%-d

ə


n 1%-

ə


olmu

ş


dur. T

ə


dqiqat h

ə


m d

ə


a

ş


kar etmi

ş


dir ki, s

ə


hiyy

ə


v

ə


t

ə


hsil gost

ə


ricil

ə


rind

ə


proqres

ə


ks

ə


r olk

ə


l

ə


r ucun (xususil

ə


kas

ı


b plk

ə


l

ə


r ucun) azalm

ış


d

ı


r.


Bu praktik nəticələr son 20 ilin BVF və DB-nın struktur tənzimləmələri proqramları ilə qəbul etdirilən liberallaşma, ozəlləşdirmə və deregulyasiyası ilə səciyyəlnən qloballaşma periodunun gunahıdır. Muəlliflər qeyd edirlər ki, son 20 ilin struktur və siyasi dəyişiklikləri ən az qismən bu duşuşlərə səbəbkardır.

2.2.3. Qlobal Gəlir Bərabərsizliyi

Milanovic (1999) bərabərsizliyin iki komponenetini – olkəici və olkələr arası bərabərsizlik olculərini – umumi qlobal bərabərsizlik olcusundə birləşdirmişdir.


Onun t


ə


dqiqatlar

ı


91 olk

ə


uzr

ə


1988-93-cu ill

ə


r m

ə


lumatlar

ı


n

ı

ə


hat

ə

edir. Bu qlobal b


ə


rab

ə


rsizlik d

ə


r

ə


c

ə


si a

ş


a

ğı


dak

ı


c

ə


dv

ə


ld

ə


verilmi

ş


dir.10
Cədvəl 2.1. Qlobal gəlir bolgusu (1988 və 1993).








Dunya gəlirinin faizi

Dunya əhalisinin faizi

1988

1993

Fərq, 1988-1993

Ən varlı 1%

9.3

9.5

0.2

Ən varlı 5%

31.2

33.7

2.5

Ən varlı 10%

46.9

50.8

3.9

Ən kasıb 10%

0.9

0.8

-0.1

Ən kasıb 20%

2.3

2.0

-0.3

Ən kasıb 50%

9.6

8.5

-1.1

Ən kasıb 75%

25.9

22.3

-3.6

Ən kasıb 85%

41.0

37.1

-3.9


1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət