Ana səhifə

5. Mərkəzi Bank, onun vəzifə və funksiyaları


Yüklə 31.9 Kb.
tarix10.06.2016
ölçüsü31.9 Kb.
Hazırladı: Yunus Kazımov (AƏSMA)

5. Mərkəzi Bank, onun vəzifə və funksiyaları.

Bütün ölkələrin bank sistemlərinin əsas hissəsini mərkəzi banklar teşkil edir. Ayrı - ayrı ölkələrdə isə bu banklar müxtəlif cür adlandırılır: Milli Bank, Xalq bankı, Dövlət bankı, Ehtiyat bankı, Emissiya banki, Federal Ehtiyat Sistemi. Bəzi ölkələrdə isə sadəcə ölkələrin adı ilə bağlı olaraq, məsələn, İtaliya Bankı, Yaponiya Bankı və s. adlandırılır.

Müxtəif ölkələrdə mərkəzi banklar müxtəlif illərdə yaranmışdır. Ümumiyyətlə, onlardan ən birincisi təqribən üç əsr evvel İsveçredə 1668-ci ilde yaranmışdır. İngiltərədə Mərkəzi Bank 1694-cü ildə, Fransada 1880-ci ildə, Almaniyada Reyxsbank 1875-ci ilde, İtaliyada 1893-cü ildə, Norveçdə 1816- cı ilde, ABŞ-da Federal Ehtiyat Sistemi 1913-cü ildə, Rusiya Dövlət Bankı 1860-cı ildə, Azərbaycan Milli Bankı 1992-ci ildə yaranmışdır.

Bir qayda oiaraq banklar kommersiya bankları kimi meydana gəlmiş və kağız pullar emissiyası hüququna malik olmuşlar. İlk emissiyanı 1650-ci ildə Stokholm Bankı həyata keçirməsinə baxmayaraq, ilk emissiya bankı 1694-cü ildə yaranmış İngiltərə Bankı sayılır. Bu bank ilk emissiya işinə kağız pullar buraxmaqla və kommersiya veksellərini uçota almaqla başla- mışdır. Stokholm Bankı isə qızıl sikkələrdən ibarət depozit sertifıkatları buraxırdı ki, onlar da İsveçrə Krallığının hər yerində bütün pul növləri ile bərabər dövriyyədə idi. Sonrakı inkişaf mərhələlərində mərkəzi banklann üzərinə kağız pullann emissiyasından başqa digər mühüm vəzifələr ölkənin xezinədarı, dövlet ve kommersiya bankları arasında vasitəçi, ölkənin pul - kredit siyasətinin apancısı, hesablaşmalann təşkilatçısı rolu da həvalə edilmişdir. Yaranışmdan kommersiya banklan olan mərkəzi banklar sonradan milliləşdirildi. Bir çox ölkələrdə mərkəzi banklann bütövlükdə, bəzi ölkələrdə isə müəyyən hissəsi dövlətə məxsusdur. Mərkəzi emissiya banklarmın yaranması kapitalın təmərküzləşməsi və mərkəz- ləşdirilməsi prosesi ilə və vahid milli pul sistemlərinə keçidlə əlaqədar olmuşdur. Əsasen inkişaf etmiş öikelerde merkezi bankların funksiya ve vezifelerini tesbit eden, eks etdiren ayrı-ayrı qanunlar mövcuddur. Eyni zamanda bu qanunlann işleme mexanizmi və tətbiqı metodları işlenib hazırlanmışdır. Bezi ölkelerde isə mərkəzi banklann vezifeleri Konstitusiya ilə müeyyenleşdirilir.

Azerbaycan Respublikasında Milli Bankın esas funksiya və vezifəleri «Azerbaycan Respublikasmın Milli Bankı haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu»nda öz eksini tapmışdır. Hal - hazırda fəaliyyetde olan bu qanun 10 iyun 1996rcı ildə qüvveyə minmişdir. Bu qanunun 2-ci maddesi 7 bəndden ibarət olub Milli Bankm esas funksiyalannı, 3-cü maddəsi isə 6 bəndden ibarət olub onun əsas vezifelerini əks etdirir.

Bir qayda olaraq ölkelerin çoxunda merkezi banklarm fəaliyyətini tənzimleyen hüquqi akt rolunda ölkenin Mərkəzi Bankı haqqında qanun çıxış edir. Bu qanun mərkəzi banklann teşkilati - hüquqi statusunu müəyyənləşdirir, rəhbərlərin seçilməsmi və ya teyin edilmesini müeyyenleşdirir, onun dövletə və bütövlükdə bank sistemi ile qarşılıqlı müna- srbətlerini tənzimleyir. Hemçinin teşkilat ve idareetmə struk- turunu, pul - kredit siyasətinin əsas istiqamətlərini, nağdsiz hesablaşmalann və pul tədavülünün təşkili qaydasını, valyuta siyasətinin aparılması qaydalannı ve s. müeyyenləşdirir.

Mərkəzi banklann bank sistemi ilə qarşılıqlı münasibətlərini Mərkəzi Bank fəaliyyəti haqqmdakı qanunla yanaşı bank fəaliyyəti haqqmda qanun da tənzimləyir. Bu qanun mərkəzi banklara münasibətdə ölkedə mövcud kredit institutlannın hüquq və vəzifələrini müəyyenleşdirir.

İnkişaf etmiş ölkələrin mərkəzi banklan pul - kredit siyasətinin həyata keçirilməsində müsteqillik səviyyəsine görə təsnifatlaşdınlır. Bu cür tesnifatlaşdırma müxtəlif obyektiv və subyektiv amillərin təsiri ilə baş verir.

Bir çox hallarda Merkəzi Bankla hökumət arasmda qarşılıqlı münasibətler onların rehbərlerinin qeyri formal əlaqəleri əsasmda formalaşır. Belə hal subyektiv amillerə aid edilir.

Mərkəzi banklann müstəqilliyinin qiymetləndirilmesinin çoxsaylı obyektiv amilləri içərisinde ise en mühüm əhemiyyət kəsb edenlər aşağıdakılardır:

Mərkəzi Bankın kapitalında ve mənfəətin bölgüsündə dövlətin iştirakı;

bankın rehberlərinin təyinatı (seçkisi) qaydası;

qanunvericilikde mərkəzi bankın məqsəd və vəzifə- lərinin əks olunması seviyyesi;

pul-kredit siyasətine dövletin müdaxilə hüququ;

dövletin xerclərinin ölkənin Mərkəzi Bankı tərəfindən birbaşa və bilavasitə maliyyələşməsi imkanlannm tənzimlənməsi qaydaları. Birinci amilə aid olaraq qeyd etmək lazımdır ki, Mərkəzi Bankın kapitalının mülkiyyətçilərinin tərkibi pul-kredit siyasətinin həyata keçirilməsində onun müstəqilliyinə əsaslı təsir göstərə bilmir.

İkinci amillə bağlı qeyd olunmalıdır ki, Mərkəzi Bankm rəhbərinin təyinatı və ya seçilməsi bu təşkilatm dövlət idarəetmə orqanlanndan siyasi asılıiığm dərəcəsinə təsir edir.

Üçüncü amil bir tərəfdən Mərkəzi Bankm fəaliyyət azad- lığınm, müstəqilliyinin həddini, digər tərəfdən onun qanun- vericiliklə nəzərdə tutulmuş səlahiyyətlərini müəyyənləşdirir. İnkişaf etmiş ölkələrin çoxunda məsələn, Avstriyada, Alma- niyada, Danimarkada, Hollandiyada, Fransada, İsveçrədə, Yaponiyada, həmçinin Rusiyada mərkəzi banklann əsas məqsədləri və fəaliyyət dairəsi öz əksini ya konustitusiyalarda ya da ki, daha dəqiq olaraq Mərkəzi Bank və bank fəaliyyəti haqqmda qanunda tapmışdır. Eləcə də Azərbaycan Respub- likasında da bu məsələlər öz əksini Azərbaycan Respubli- kasınm «Azərbaycan Respublikasımn Miili Bankı haqqında» və «Azərbaycan Respublikasında banklar və bank fəaliyyəti haqqmda» qanunlannda tapmışdır.

Bir sıra ölkələrdə, məsələn, ABŞ-da, İsveçdə və İtaliyada mərkəzi banklann vezifələri qanunvericilikdə ancaq ümumi əlamətləri ile verilmişdir. Lakin bu heç də Mərkəzi Bankm müstəqilliyi səviyyesinin müeyyənləşməsində esas deyildir. Merkəzi Bankın məqsəd ve vəzifelerinin qanunvericilikdə tam əks olunması amili ikinci dərəcəli rol oynayır, hər şeydən əwəl, bu məsələ Mərkəzi Bankın fəaliyyətinin mövcud şərt və ənənələrinin məcmuyu şəklində baxılmalıdır.


MƏRKƏZİ BANKLARIN FUNKSİYALARI VƏ VƏZİFƏLƏRİ

Mərkəzi banklar bank sisteminin əsas və tənzimləyici həlqəsidir. Ona görə də onlann fəaliyyəti pul dövriyyəsinin möhkəmləndirilməsi; milli pul vahidinin müdafiəsi, dayanıqlığı və ornm digər xarici valyutalara nisbətən kursunun təmin edilməsi; uğurlu pul - kredit siyasəti aparması ölkənin bank sisteminin inkişaf etdirilməsi və möhkəmləndirilməsi ilə; hesablaşmaların fasiləsiz və səmərəli şəkildə həyata keçirilməsi ilə əlaqədardir. Mərkəzi bankların hansı ölkədə fealiyyət göstərməsindən asılı olmayaraq onlar üçün xarakterik və ümıımi olan fonksiya və vəzifələr mövcuddur. Eyni zamanda hər bir ölkənin bank sisteminin fonksiya və vəzifeləri vardır. Bu fonksiya və vəzifelər öz əksini həmin ölkənin bank qanunvericiliyində tapır.

Əwəlcə mərkəzi banklann ümumi xarakter daşıyan vəzife və fonksiyalanm nəzərdən keçirək.

Tarixən formalaşmış ənənəyə görə mərkəzi banklann qarşısında vacib vəzifelər durur və öz xarakterinə görə aşağıdakılan özündə əks etdirir. Mərkəzi Bank: -

ölkənin emissiya mərkəzidir, buna görə də banknotlar buraxmaq üçün inhisarçı hüququ vardır;

banklar bankıdır, o əməliyyatlan ölkənin digər banklan ilə apanr, onlann qanunla müəyyən edilmiş həcmdə kassa ehtiyatlannı qoruyub saxlayır, onlara kreditlər verir, banklann fəaliyyətinə nəzarəti həyata keçirir, milli kredit sistemində peşəkarlığın və standartlaşmanm lazımi səviyyəsini qoruyub saxlayır;

hökumətin bankiridir, ona görə də o dövlətin iqtisadi inkişaf proqrammı müdafiə edir, onu yerinə yetirir, dövlət qiymətli kağızlannı yerləşdirir, hökümətə onun ehtiyaclanndan ötrü kreditlər verir, hesablaşma əməliyyatlarmı apanr, rəsmi olaraq onun qızıl-valyuta ehtiyatlannı saxlayır;

ölkənin baş hesablaşma mərkəzidir, ölkənin digər banklan arasında apanlan, qarşılıqlı tələb və öhdəliklərin əvəzləşdirilməsi əsasında nağdsız hesablaşmalann yerinə yetirilməsində vasitəçi rolunu oynayır;

pul kredit metodlan vasitəsilə iqtisadiyyatı tənzimləyən orqandır.

Bir çox ölkələrdə . mərkəzi banklann bu vəzifeləri qanunvericilikdə təsbit olunmuşdur. Milli pul vahidinin emis- siyası üzərindəki inhisar milli banka ölkədəki bütün kredit institutlannm likvidiiyini nəzarətdə saxlamaq imkanı verir. Almaniyada Federal bank haqqmda qanunda pul kütləsi artımmm yuxan həddi müəyyənləşməsə də, dövriyyədə olan pul kütləsinin tənzimlənməsi alətləri müəyyənləşdirilmişdir.

Mərkəzi banklar banklar bankı vəzifesini icra etməklə kredit institutlan üçün təkrar maliyyələşmə imkanlan yaradır, həm- çinin Mərközi Bankın qanunla ölkənin kommersiya banklanna kredit vasitəlerinin ayrılmasını məhdudlaşdırmaq hüququ vardır. Merkəzi banklann kredit institutları ile apardığı əməliyyatlann iki növü daha çox yayılmışdır: a) çeklerin ve veksellərin (o cümiedən xezinədarlığa məxsus) alışı ve satışı, b) qiymətli kağızhuia, veksellerlə ve ödəme telebnamələri ilə girov emeliyyatlannm ölkenin bank sisteminin fəaliyyət göstermesində vacib amillərinden biri də Mərkəzi Bank terefmden heyata keçirilen nəzaretin xarakteridir. Bu ona görə mühüm amillərdən biridir ki, onun təşkili səviyyəsindən və xarakterindən mehz bu sistemin fealiyyət nəticələri asılıdır. Hemçinin qeyd olunmalıdır ki, bir çox ölkelərin bank qanunvericiliyinde bu məselə öz eksini müxtəlif şəkildə tapmışdır. Böyük Britaniya kimi Milii Bank sistemi qədim tarixi enenələrə malik bir ölkənin qanunvericiliyində 1979-cu ilə qədər bank sisteminin ikinci pilləsinin fəaliyyətinə nəzarət öz əksini tapmamış və tam liberal xarakter daşımışdır. Almaniyada isə nəzarət funksiyasını xüsusi federal nəzarət orqam yerinə yetirir. ölkənin müxtelif regionlannda bu orqanın Mərkəzi Banka tabe olan filiallan fealiyyət göstərir. İngiltərə Mərkəzi Bankı, Almaniya Federal bankından fərqli olaraq nəzarət funksiyasmı bir qəder məhdud şəkildə həyata keçirir. Çünki bu ölkədə nəzarət funksiyası Maliyyə Nazirliyinə həvalə edilmişdir.

Mərkəzi banklar öz səlahiyyətlərinə aid olan beş mühüm vəzifəni yerinə yetirərkən aşağıdakı üç mühüm ümumi xarakter daşıyan funksiyam icra edir: tənzimləmə, nəzarətetmə və məlumat-tədqiqat.

Tənzimləmə funksiyasına dövriyyədə olan pul kütləsinin tənzimlənməsi aiddir. Bu funksiyanm yerinə yetirilməsinə mərkəzi banklar nağd və nağdsiz emissiyamn azaldılması və ya artınlması yolu ilə, həmçinin diskont, minimum ehtiyatlar, açıq bazar və valyuta siyasətini həyata keçirmək yolu ilə nail olurlar.

Nəzarətetmə funksiyası mərkəzi banklann mühüm funk- siyasıdır. Bu funksiya, tənzimləmə fimksiyası ilə üzvi surətdə bağhdır. Mərkəzi Bank bu ve ya digər siyasəti (məsələn, minimum ehtiyatlar və ya diskont) həyata keçirərkən öz strukturuna daxil olan bütün banklar haqqında istənilən məlumatı əldə edir. Nəzarətetmə funksiyası özündə keyfiyyət məzmununa irəli sürülən tələblərə bank sisteminin uyğun- luğunun müeyyənləşdirilməsini, yeni kredit institutlanmn Milli Bank sisteminə daxil edilməsi qaydasım əks etdirir. Bununla yanaşı, bu funksiya kredit institutlan üçün iqtisadi norma- tivlərin, əmsallann işlənib hazırlanmasını və onlann vasitəsilə banklann fealiyyəti üzərində nəzarəti birləşdirir.

Bütün mərkəzi banklar məlumat-tədqiqaf funksiyasmı da yerinə yetirirlər. Bıi eyni ilə elmi-tədqiqat, məlumat-statistika mərkəzlərinin fimksiyalan ilə paralellik təşkil edir. Bununla yanaşı bu məsələ bir çox ölkələrin qanunvericiliyində öz əksini tapmışdır. Qanunvericiliyə əsasən Almaniya Federal bankı ehtiyacı olduqda Federal hökümətə öz tövsiyələrini verməli, həmçinin onu kredit sisteminin inkişafı barədə məlumatlarla təmin etməlidir.

Bir çox ölkələrin bank haqqındakı qanunlannda onlann məlumat-tədqiqat funksiyası geniş əksini tapır. Nəzərdə tutulur ki, banklar öz qərarlannı və fəaliyyətlərinin nəticələrini mərkəzi mətbuat orqanlanndan birində dərc etdirməlidir. Mərkəzi banklar qanun əsasında kredit institutlanndan onlann fealiyyətlərinə dair arayış tələb edə bilər, bu arayışlar əsasmda təhlillər apanb, lazım olduqda yuxan orqanlara və beynəlxalq təşkilatlara təqdim edə bilər.

Mərkəzi Bank pul-kredit sferası barəsində dəqiq məlumat- Iara malik olmaqla, onlan təhlil etməkfe və mətbuatda bu haqda dəqiq məlumatlan dərc etməklə ölkədə gedən lokal və qlobal iqtisadi proseslərə operativ surətdə reaksiya və təsir göstərə bifer. Məhz belə hallarda bütövlükdə pul-kredit siyasətinin istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi məlumatlarm düzgün qiymətləndirilməsi səviyyəsindən və qəbul olunan qerarlann düzgünlüyündən asılı oiur. Merkəzi banklann emissiya bölmesi tərəfındən əlavə pul buraxılışı haqqmda qerann qebul edilmesi ölkənin iqtisadi vəziyyətinin derin tehliline əsaslanır. Eyni zamanda belə təhlilin aparılması aid dövlət orqanlannm fealiy- yətinin əlaqələndirilmesine, uyğunlaşdinlmasına və ehtiyac olduqda tövsiyələr verilməsinə xidmet edir.

Azərbaycan Respublikasmm bank haqqındakı qanunlannda bu məsəle öz əksini aşağıdakı şəkilde tapmışdır: «Azerbaycan

Respublikastnın Milli Bankı haqqmda» Qanunun 43-cü maddəsinin 3-cü bəndində qeyd olunmuşdur ki, «auditor rəyi ilə təsdiqlənmiş ilin yekunlan haqqmda hesabat hər il mayın 15. dən gec olmayaraq təqdim edilir. İlin yekunlanna dair baians iyun ayının 1-nə kimi mətbuatda dərc olunur».

Mərkəzi banklann məlumat-tədqiqat funksiyası həm də məsləhət xarakterli fəaliyyəti özündə əks etdirir. Mərkəzi banklar tərəfindən həm məlumat mübadiləsi, həm də məsləhət xarakterli görüşlər, konfranslar keçirilir. Bir çox hallarda bu tədbirlər beynəlxalq səviyyələrdə təşkil olunur.

Artıq qeyd olunduğu kimi bütün mərkəzi banklann olduğu kimi Azərbaycan Respublikasmın Miİli Bankmın da funksiyalan vardır. Bu funksiyalar Azərbaycan Respublikasının «Milli Bank haqqında» Qanunun 2-ci maddəsində öz əksini tapmışdır. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir:

pul-kredit və valyuta münasibətləri sahəsində dövlət siyaseti yeridir;

hesablaşmalann apanlması və ödemə sistemHhin sabit işləməsi üçün şərait yaradır;

qiymətli kağızlar bazannda, habeiə xarici valyutanm alqı-satqısı sahəsində əməliyyatlar apanr;

Azərbaycan Respublikasının bank sistemini inkişaf etdirmək və möhkəmlətmək üçün zəruri tədbirlər görür;

valyuta tənzimlənməsini həyata keçirir, xarici dövlət- lərlə hesablaşmalann apanlması qaydasım müəyyəniəşdirir və xarici valyuta ehtiyatlannı idarə edir;

bank fəaliyyəti sahəsində normativ aktlan qəbui edir; qanunvericilikdə nəzərdə tutuimuş başqa ftınksiyalan həyata keçirir.

Azərbaycan Respublikasınm Milii Bankmın vəzifələri öz əksini yuxanda qeyd olunan qanunun 3-cü maddəsində tapmışdır. Onlar aşağıdakılardan ibarətdir:

manatm sabitliyini təmin etmək, onun alıcılıq qabiliy- yetini ve xarici valyutaya nisbətən məzənnəsini tənzimləmək üçün tedbirlər görür;

pul-kredit siyasətinin başlıca istiqamətlərini hazırlayıb Azerbaycan Respublikasmm Prezidentinə təqdim edir.

- nağd pul emissiyasım həyata keçirir və tədavülünü təşkil edir, ödəmə sisteminin sabitləşməsi üçün şərait yaradır;

- dövlət büdcəsinin kassa icrasım həyata keçirir;



- Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan qanunve- riciliyinə müvafiq surətdə dövlət borcuna xidmət edir;

- Azərbaycan Respublikasınm proqnoz tədiyə balansınm hazırlanmasında iştirak edir və hesabat tədiyə balansınm tərtibinə rəhbərlik edir.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©kagiz.org 2016
rəhbərliyinə müraciət